KURS ISHI

KIRISH Global iqtisodiyotda pul massasi 2023-yil yakuniga ko‘ra 100 trillion AQSh dollaridan oshgani holda, uning umumiy ichki mahsulotga (YaIM) nisbati 120% atrofida ekanligi qayd etilgan [1]. O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda pul massasi (M2) 195.4 trillion so‘mni tashkil etib, yiliga 16.8% ga o‘sgan, bu esa iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlashda pul siyosatining muhim rolini ko‘rsatadi [2]. Shu bilan birga, 2023-yilda O‘zbekistonda raqamli to‘lovlar hajmi 70% dan oshib, bank kartalari orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar soni 2022-yilga nisbatan 40% ga ko‘paygan [3]. Bu ko‘rsatkichlar pulning iqtisodiyotdagi fundamental ahamiyatini, uning dinamik o‘zgaruvchanligini va zamonaviy moliyaviy tizimdagi hal qiluvchi rolini yaqqol namoyish etadi. Pulning kelib chiqishi, tabiati va zamonaviy evolyutsiyasi masalalari iqtisodiyot nazariyasining eng muhim va doimiy dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bugungi kunda markaziy banklarning monetar siyosati, raqamli transformatsiya, kriptovalyutalar va markaziy bank raqamli valyutalari (CBDC) ning rivojlanishi pulning an’anaviy tushunchalarini qayta ko‘rib chiqishni talab etmoqda. Masalan, kriptovalyutalarning umumiy bozor kapitallashuvi 2024-yil boshida 2 trillion AQSh dollaridan oshdi, bu global moliyaviy tizimda yangi risklar va imkoniyatlar yaratmoqda [4]. An'anaviy pulning raqamli ekosistemalar bilan integratsiyasi, moliyaviy inklyuziyani oshirish va transchegaraviy to'lovlarni optimallashtirish bo'yicha global sa'y-harakatlar mavjud bo'lsa-da, bu jarayonlarning iqtisodiy barqarorlikka ta'siri, inflyatsiyani nazorat qilish va moliyaviy xavfsizlikni ta'minlash borasidagi mexanizmlar to'liq o'rganilmagan. O‘zbekiston sharoitida raqamli pulga o‘tish jarayonida milliy valyutaning barqarorligini ta’minlash, aholining moliyaviy savodxonligini oshirish va huquqiy bazani takomillashtirish kabi dolzarb muammolar hal etilishini kutmoqda. Pul nazariyasi bo‘yicha jahon olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar uning evolyutsiyasi va tabiati haqida keng qamrovli bilimlar bazasini yaratgan. Adam Smit (1776) o‘zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot" asarida pulni tovarlar almashinuvi uchun qulay vosita sifatida ta’riflab, uning qiymat o‘lchovi funksiyasini asoslab berdi [5]. Karl Marks (1867) "Kapital" asarida pulning universal ekvivalent sifatidagi rolini, uning tovar tabiati va ishl ...