KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda dorivor o'simliklarga bo'lgan talab so'nggi besh yilda o'rtacha 20% ga oshgan bo'lib, bu qiirqquloqtoifa o'simliklarining salohiyatini yanada oshirmoqda [1]. Global miqyosda esa, o'simlik asosli dorilar bozori 2023-yilda 45 milliard dollarni tashkil etgan va 2030-yilga borib 86 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu o'simliklar guruhining iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi [2]. Qiirqquloqtoifa, ya'ni Pteridophyta bo'limiga mansub o'simliklar yer yuzida 400 million yildan ortiq vaqtdan beri mavjud bo'lib, o'simliklar olamining evolyutsiyasida muhim o'rin tutadi. Ular o'zining biologik xilma-xilligi, ekologik ahamiyati va farmatsevtik salohiyati bilan ajralib turadi. Ushbu o'simliklar turli ekotizimlarda, jumladan nam tropik o'rmonlardan to mo'tadil mintaqalarigacha keng tarqalgan bo'lib, tuproq eroziyasining oldini olish, bioindikator sifatida xizmat qilish va suv aylanishida muhim rol o'ynaydi. Ularning tarkibida topilgan bioaktiv moddalar tibbiyot, kosmetika va oziq-ovqat sanoatida keng qo'llanilishi mumkin bo'lgan ulkan salohiyatga ega [3]. Qiirqquloqtoifa o'simliklarining keng tarqalganiga va ularning yuqori iqtisodiy hamda ekologik ahamiyatiga qaramay, ularni chuqur o'rganish, ulardan oqilona foydalanish va ularni saqlash masalasi hali ham dolzarb muammoligicha qolmoqda. Global iqlim o'zgarishi, yashash joylarining yo'qolishi va inson faoliyatining kuchayishi natijasida ko'plab qiirqquloqtoifa turlari yo'q bo'lib ketish xavfi ostida turibdi, bu esa bioxilma-xillikning qisqarishiga olib keladi [4]. O'zbekistonda ushbu bo'lim vakillarining tarqalishi, populyatsiyasi holati, ulardan samarali foydalanish imkoniyatlari va saqlash strategiyalari borasida hali yetarlicha kompleks tadqiqotlar o'tkazilmagan. Mavjud qonunchilik bazasi ham ayrim hollarda ushbu noyob o'simliklarni saqlash va ulardan barqaror foydalanish uchun to'liq yechim bera olmayapti, bu esa ilmiy asoslangan yangi yondashuvlar va tavsiyalarni ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Qiirqquloqtoifa o'simliklarining o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori bo'lsa-da, ularning har bir mintaqadagi o'ziga xos xususiyatlari hali to'liq o'rganilmagan. Masalan, Kramer, K.U. (1990) o'z tadqiqotlarida qiirqquloqtoifa o'simliklarining morfologik xususiyatlarini chuqur tahlil qilib, ularni tasniflashga katta hissa qo'shgan [5]. Pryer, K.M ...