KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning boy tabiiy resurslari va noyob flora xilma-xilligini asrash, shu jumladan, qadimgi va kam o'rganilgan o'simlik turlarini tadqiq qilish hozirgi davrning muhim ilmiy va amaliy vazifalaridan biridir. O'zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o'zgarishi vazirligi (2023) ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatimiz hududida ro'yxatga olingan o'simlik turlarining 12% dan ortig'i noyob yoki yo'qolib borish xavfi ostida bo'lib, ularning muhofazasi ekotizim barqarorligini ta'minlashda fundamental ahamiyatga ega [1]. Oxirgi o'n yillikda, ayniqsa sanoatlashish va qishloq xo'jaligining intensiv rivojlanishi natijasida tuproq va suv resurslarining og'ir metallar, pestitsidlar va boshqa kimyoviy moddalar bilan ifloslanishi keskin oshgan, bu esa O'zbekistonda sug'oriladigan maydonlarning qariyb 4,5% ida (taxminan 180 ming gektar) tuproq unumdorligining pasayishiga olib kelgan [2]. Bu muammolarni hal qilishda fitoremediatsiya, ya'ni o'simliklar yordamida ifloslangan muhitni tozalash texnologiyalari rivojlanish imkoniyatini beradi. Jahon fitoremediatsiya bozori 2023-yilda 55 milliard dollarni tashkil etgan va yillik o'rtacha 13,8% o'sish sur'ati bilan 2030-yilga borib 130 milliard dollardan oshishi kutilmoqda [3]. Qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklar (Equisetophyta) ana shunday tabiiy fitoremediatorlardan biri bo'lib, ular kremniy dioksidi va ayrim og'ir metallarni (masalan, kadmiy va qo'rg'oshin) o'z poyalarida to'plash xususiyatiga ega ekanligi ilmiy jihatdan isbotlangan [4]. O'zbekiston farmatsevtika sanoatining jadal rivojlanishi bilan birga, mahalliy dorivor o'simliklarni tadqiq etishga bo'lgan ehtiyoj ortib bormoqda. O'zbekiston Farmatsevtika agentligi (2024) hisobotiga ko'ra, respublikada dorivor o'simliklar asosidagi preparatlar ishlab chiqarish hajmi oxirgi besh yilda 25% ga o'sgan [5]. Qirqboʻgʻimlarning ba'zi turlari xalq tabobatida uzoq vaqtdan beri diuretik, yallig'lanishga qarshi va yaralarni bitiruvchi vosita sifatida ishlatilganligi sababli, ularning farmakologik xususiyatlarini zamonaviy usullar bilan o'rganish va standartlashtirilgan preparatlar ishlab chiqarish mahalliy farmatsevtika sanoati uchun yangi istiqbollar ochishi mumkin [6]. Qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklar bo'limi, o'zining qadimgi kelib chiqishi, o'ziga xos tuzilishi va ekologik moslashuvchanligi bilan ajralib tursa-da, O'zbekiston sharoitida ularning kompl ...