KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda biologik xilma-xillikni saqlash va barqaror rivojlanishni taʼminlash masalasi soʻnggi yillarda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi maʼlumotlariga koʻra, mamlakatimiz hududidagi noyob va kamyob oʻsimlik turlarini muhofaza qilishga yoʻnaltirilgan loyihalar soni 2023-yilda 2018-yilga nisbatan 25% ga oshgan [1]. Qirqboʻgʻimlar boʻlimiga mansub oʻsimliklar qadimiy floraning yorqin vakillari boʻlib, ularning ekotizimlardagi oʻrni va inson faoliyatidagi salohiyati tobora koʻproq eʼtiborga olinmoqda. Xalqaro miqyosda oʻsimliklarga asoslangan dori-darmonlar bozorining global hajmi 2022-yilda taxminan 150 milliard dollarni tashkil etgan boʻlsa, 2030-yilga borib bu koʻrsatkich 300 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Qirqboʻgʻim oʻsimliklari esa anʼanaviy tibbiyotda, ayniqsa siydik haydovchi, yalligʻlanishga qarshi va mineral moddalarga boy manba sifatida keng qoʻllanilishi sababli, ushbu bozorning muhim segmentini tashkil etadi [3]. Shu bilan birga, ularning tuproq eroziyasini nazorat qilish, ogʻir metallarni tuproqdan soʻrib olish (fitoremediatsiya) qobiliyati ham atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida ularga boʻlgan qiziqishni oshirmoqda. Ushbu tadqiqot mavzusi, yaʼni qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklar boʻlimi, hozirgi kunda bir qancha hal etilmagan muammolar tufayli juda ahamiyatlidir. Global iqlim oʻzgarishlari, antropogen bosimning ortishi va tabiiy yashash joylarining yoʻqolishi koʻplab oʻsimlik turlarining, jumladan, qirqboʻgʻimlarning populyatsiyalariga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda [4]. Oʻzbekiston sharoitida qirqboʻgʻim turlarining toʻliq taksonomik inventarizatsiyasi, ularning genetik xilma-xilligi, yashash muhiti talablari va ekologik vazifalari boʻyicha tizimli tadqiqotlar yetarli darajada olib borilmagan. Qolaversa, ularning fitoremediatsiya salohiyati va dorivor xususiyatlarini aniqlash, shuningdek, barqaror foydalanish va muhofaza qilish mexanizmlarini ishlab chiqish ham muhim ilmiy va amaliy vazifa boʻlib qolmoqda. Bu boʻshliqlarni toʻldirish Oʻzbekistonning boy biologik resurslaridan oqilona foydalanish va ularni kelajak avlodlar uchun saqlab qolish strategiyalarini ishlab chiqishda fundamental ahamiyatga ega. Qirqboʻgʻimlar boʻlimining oʻrganilganlik darajasi jahon miqyosida bir necha oʻn yilliklar davomida jiddiy tadqiqotlarga saz ...