KIRISH Qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklar boʻlimi global ekotizimlarda muhim oʻrin tutuvchi, ammo yetarlicha oʻrganilmagan flora elementlaridan biridir. Oʻzbekiston sharoitida mazkur boʻlimga mansub turlarning ekologik ahamiyati, shifobaxsh xususiyatlari va agrar sohadagi potentsiali tobora ortib bormoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligining 2023-yilgi hisobotiga koʻra, mamlakatimizdagi umumiy botqoqlik va daryo boʻyi ekotizimlarining qariyb 12% maydonida qirqboʻgʻim oʻsimliklari dominant yoki subdominant turlardan biri sifatida qayd etilgan [1]. Global miqyosda esa, bioaktiv moddalarga boy oʻsimliklar ekstraktlari bozori, jumladan, Equisetum preparatlari segmenti yillik oʻrtacha 8.5% oʻsish sur'atini koʻrsatib, 2025-yilga borib 1.8 milliard AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu koʻrsatkichlar, qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklarining nafaqat tabiatni muhofaza qilish, balki iqtisodiy jihatdan ham rivojlanish imkoniyatini beradi ekanligini anglatadi. Ularning tarkibida kremniy dioksidi, flavonoidlar, fenol kislotalar va boshqa biologik faol moddalarning yuqori konsentratsiyada mavjudligi, ularni farmatsevtika, kosmetologiya va oziq-ovqat sanoati uchun qimmatli xomashyo manbai qilib qoʻyadi [3]. Shu bilan birga, bu oʻsimliklar tuproqni eroziyadan himoya qilishda, ogʻir metallarni yigʻishda (fitoremediatsiya) va suv havzalarining biologik tozaligini ta'minlashda muhim rol oʻynaydi. Mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, hozirgi kunda iqlim oʻzgarishlari va antropogen omillarning kuchayishi fonida yanada oshmoqda. Oʻzbekistonning ayrim hududlarida qirqboʻgʻim turlarining tabiiy areallari qisqarishi, ekologik degradatsiya va ifloslanishning ortishi kuzatilmoqda, bu esa ushbu oʻsimliklar populyatsiyasining barqarorligiga jiddiy tahdid soladi [4]. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklarining mahalliy turlarini chuqur oʻrganish, ularning genetik xilma-xilligini baholash va saqlash strategiyalarini ishlab chiqish dolzarb vazifa hisoblanadi. Bundan tashqari, ulardan an'anaviy tibbiyotda keng foydalanilishiga qaramay, zamonaviy ilmiy asoslangan tadqiqotlarning yetishmasligi, ularning farmakologik xususiyatlarini toʻliq ochib berishga toʻsqinlik qilmoqda [5]. Oʻsimliklarning biokimyoviy tarkibini aniq tahlil qilish, dorivor potensialini baholash va ulardan samarali foydalanish usullarini i ...