KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2023-yilgi maʼlumotlariga koʻra, mamlakatimizdagi umumiy oʻsimlik turlari xilma-xilligi 4500 dan ortiq boʻlib, ularning taxminan 10% i endemik hisoblanadi [1]. Shuningdek, Jahon miqyosida Paporotniksimonlar boʻlimiga mansub Equisetopsida, ya’ni qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklarining yer osti va yer usti qismlaridan olinadigan ekstraktlar, ayniqsa, kosmetika va farmatsevtika sanoatida tobora koʻproq qoʻllanilmoqda. Misol uchun, 2023-yilda oʻsimlik ekstraktlari bozorining global hajmi taxminan 34.2 milliard dollarni tashkil etgan boʻlib, 2030-yilga borib bu koʻrsatkich 70 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik oʻsish sur’ati 9.3% ni tashkil etadi [2]. Qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklari oʻzining kremniy birikmalariga boyligi tufayli terini parvarish qilish vositalarida, shamollashga qarshi va diuretik dorilar tarkibida keng qoʻllanilishi sababli ushbu bozorning muhim segmentini tashkil etadi [3]. Oʻzbekiston florasida ham Equisetum turkumi vakillari mavjudligi ularning mahalliy sanoat va tibbiyotda qoʻllanilishi salohiyatini oshiradi. Bugungi kunda biosfera barqarorligini taʼminlash, oʻsimlik turlari xilma-xilligini saqlash va ulardan oqilona foydalanish dolzarb muammolardan biri boʻlib qolmoqda. Equisetopsida boʻlimi oʻsimliklari Yer yuzidagi eng qadimgi vaskulyar oʻsimliklardan boʻlib, ularning ekologik ahamiyati, bioindikatorlik xususiyatlari va tibbiy salohiyati yetarli darajada oʻrganilmagan. Ayniqsa, Oʻzbekiston sharoitida qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklarining tarqalish maydonlari qisqarishi, populyatsiya zichligining kamayishi, atrof-muhit oʻzgarishlariga moslashuvi va ulardan barqaror foydalanish mexanizmlari boʻyicha tizimli tadqiqotlar yetishmaydi [4]. Bu esa ushbu noyob oʻsimliklarning kelajak avlodlar uchun saqlab qolinishi va ularning iqtisodiy hamda ekologik qiymatini toʻliq anglab yetish uchun chuqur ilmiy asoslangan yondashuvlarni talab qiladi. Qirqboʻgʻim toifa oʻsimliklarining oʻrganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori boʻlsa-da, baʼzi aspektlari boʻyicha hali ham boʻshliqlar mavjud. Masalan, Kramer (Kramer, 1984) oʻzining klassik asarlarida Equisetopsida filogenetik tasnifini chuqur tahlil qilib, ularning evolyutsion rivojlanish bosqichlarini aniq koʻrsatib bergan [5]. Kenrick va Kranz (Kenrick & Kranz, 1997) molekulyar filogenetik usullarni qoʻllab, qirqboʻgʻim ...