KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda 2023-yil holatiga koʻra botanika sohasidagi ilmiy tadqiqotlar uchun davlat budjetidan ajratilgan mablagʻ 25 milliard soʻmdan oshgan boʻlsa [1], qirqquloqsimon oʻsimliklar boʻlimini oʻrganishga qaratilgan maqsadli grantlar ulushi bu summaning atigi 3% ni tashkil etadi [2]. Jahon miqyosida pteridofitlarning (qirqquloqsimonlar) global genetik xilma-xilligi soʻnggi 50 yil ichida 15% ga qisqarganligi aniqlangan [3], bu esa ularning ekotizimlardagi oʻrnini va bioxilma-xillikni saqlash zaruratini yaqqol koʻrsatadi. Ushbu oʻsimliklarning tibbiyotda, xususan, dorivor xususiyatlarga ega boʻlgan turlarini oʻrganish orqali farmatsevtika sanoati uchun yangi mahsulotlar yaratish imkoniyatlari mavjud boʻlib, bu bozor hajmi har yili oʻrtacha 7% ga oʻsib bormoqda [4]. Qirqquloqsimon oʻsimliklar qadimiy va evolyutsion jihatdan muhim boʻlishiga qaramay, ularni chuqur oʻrganish va saqlash borasida haligacha bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Global iqlim oʻzgarishlari, urbanizatsiya va tabiiy yashash muhitlarining qisqarishi bu oʻsimliklarning populyatsiyalariga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda, ularning yoʻq boʻlib ketish xavfi ortmoqda. Hozirgi kunda bu oʻsimliklar turlari haqida toʻliq maʼlumot bazasi yoʻqligi, ularning ekologik ahamiyati yetarli darajada tushunilmasligi va ularni samarali himoya qilish strategiyalarining yetishmasligi dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Ushbu tadqiqot qirqquloqsimon oʻsimliklar boʻlimining xalqaro va mahalliy kontekstdagi holatini har tomonlama tahlil qilib, ularni saqlash va barqaror foydalanish boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro miqyosda bir qator taniqli olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan. Masalan, Kristensen (Christensen, C.) oʻzining 1906-yildagi "Index Filicum" asarida qirqquloqsimonlarning keng qamrovli taksonomik tasnifini taqdim etgan va 10 000 dan ortiq turni tavsiflab bergan [5]. Pigott (Pigott, P.) va uning hamkasblari 2012-yilda oʻtkazgan tadqiqotlarida qirqquloqsimonlarning filogenetik aloqalarini molekulyar usullar yordamida aniqlab, ularning evolyutsion tarixi haqida yangi maʼlumotlarni kashf etgan [6]. Schuettpelz (Schuettpelz, E.) va Pryer (Pryer, K.M.) 2007-yilda nashr etilgan ishlarida Pteridophyte Phylogeny Group (PPG I) tizimini ishlab chiqib, qirqquloqsimonlarning zamonaviy tasniflash modelini taklif qilganlar [7]. Ushbu model 201 ...