KURS ISHI

KIRISH So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, qo‘lqanotlilarning global iqtisodiyotga bilvosita ta’siri yillik 3.7 milliard dollardan ortiqni tashkil etadi [1]. Bu ko‘rsatkich qishloq xo‘jaligida zararkunandalarni nazorat qilish, o‘simliklarni changlatish va urug‘larni tarqatish orqali erishilgan iqtisodiy foydani o‘z ichiga oladi. Xususan, makkajo‘xori ekinlaridagi zararkunandalarni kamaytirish orqali faqatgina AQShda yillik 23 milliard dollarlik iqtisodiy foyda olinganligi taxmin qilinadi [2]. O‘zbekiston sharoitida esa, qishloq xo‘jaligi yalpi mahsulotining qariyb 30%ini [3] tashkil etuvchi sohalar, jumladan paxtachilik, g‘allachilik va bog‘dorchilikda qo‘lqanotlilarning hasharotxo‘rlik faoliyati pestitsidlarga bo‘lgan talabni 20-30%ga kamaytirishi mumkinligi taxmin qilinadi [4]. Bu esa mamlakat iqtisodiyoti uchun har yili milliardlab so‘m iqtisodni va ekologik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Bugungi kunda, global iqlim o‘zgarishi, habitatlarning buzilishi va inson faoliyatining kuchayishi natijasida bioxilmaxillikning keskin kamayishi [5] fonida, qo‘lqanotlilar kabi ekotizimlar uchun muhim turlar populyatsiyasining barqarorligini ta’minlash dolzarb muammoga aylangan. Qo‘lqanotlilarning biologik ahamiyati, ayniqsa, ularning ekologik xizmatlari (zararkunandalarni nazorat qilish, changlatish, urug‘ tarqatish) yetarlicha baholanmayapti va natijada ularni muhofaza qilish bo‘yicha tizimli yondashuvlar shakllanmayapti. Ushbu turkum vakillarining turlari xilma-xilligi, tarqalishi va ularning ekologik tizimdagi o‘rni haqidagi fundamental bilimlar hali to‘liq emas, bu esa samarali konservatsiya strategiyalarini ishlab chiqishga to‘siq bo‘lmoqda. Shu sababli, qo‘lqanotlilarning tuzilishi, tur tarkibi, tarqalishi va biologik ahamiyatini chuqur o‘rganish, ularni saqlab qolish va ekologik xizmatlaridan oqilona foydalanish uchun ilmiy asos yaratish juda muhimdir. Qo‘lqanotlilar turkumining tadqiqotlari uzoq tarixga ega bo‘lib, jahon miqyosida ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. Masalan, D.E. Wilson (2007) qo‘lqanotlilarning tasnifi va filogenetikasini o‘rganib, ularning evolyutsion rivojlanishidagi asosiy bosqichlarni aniqladi [6]. T.H. Kunz (1988) ekspert tadqiqotlarida qo‘lqanotlilarning ekologiyasi va xulq-atvori, xususan, exolokatsiya mexanizmlari bo‘yicha fundamental bilimlar bazasini yaratdi [7]. P. Racey va A. Kurta (2009) esa, qo‘lqanotlilarning ko‘payish ...