KURS ISHI

KIRISH Qo‘rg‘oshin (Pb) – insoniyat tomonidan qadimdan ishlatib kelinadigan og‘ir metall bo‘lib, bugungi kunda ham sanoatning turli sohalarida o‘zining muhim o‘rnini saqlab kelmoqda. Jahon qo‘rg‘oshin bozori hajmi 2023-yilda 20,4 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2030-yilga borib 28,1 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Global miqyosda qo‘rg‘oshinning asosiy iste’molchisi avtomobil va sanoat akkumulyatorlari ishlab chiqarish sohasi hisoblanadi, bu umumiy talabning qariyb 85% ini tashkil etadi [2]. O‘zbekistonda ham qo‘rg‘oshin va uning qotishmalariga bo‘lgan talab barqaror o‘sib bormoqda; masalan, so‘nggi besh yilda mamlakatimizda qo‘rg‘oshin akkumulyatorlari ishlab chiqarish hajmi o‘rtacha yillik 12% ga oshgan [3]. "O‘zbekiston metallurgiya kombinati" AJ ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda qo'rg'oshin ishlab chiqarish quvvatlari 15% ga oshirilgan bo'lib, bu mahalliy ehtiyojlarni qoplash va eksport salohiyatini oshirishga xizmat qiladi [4]. Ushbu tadqiqot mavzusi aynan hozirgi sharoitda dolzarb bo‘lib, nafaqat qo‘rg‘oshinning ilmiy-nazariy asoslarini chuqurroq o‘rganish, balki uning zamonaviy ishlab chiqarish texnologiyalari, qayta ishlash usullari va ekologik xavfsizligini ta’minlash borasidagi global va mahalliy muammolarni hal qilishga qaratilgan. Qo‘rg‘oshinning og‘ir metallar qatoriga kirishi uning atrof-muhit va inson salomatligi uchun potensial xavfini yuzaga keltiradi, shu bois, uning olinishi, qo‘llanilishi va chiqindilarini boshqarishda samarali usullarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi [5]. Qolaversa, texnologik taraqqiyot, xususan, yangi avlod batareyalarining paydo bo‘lishi qo‘rg‘oshin sanoatining kelajakdagi o‘rnini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi, bu esa metallning yangi qo‘llanilish sohalarini izlash yoki mavjud usullarni optimallashtirish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Qo‘rg‘oshin elementining xususiyatlari, olinish usullari va qo‘llanilishi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar uzoq tarixga ega. Jahon olimlari orasida D.I. Mendeleev (1869) o‘zining davriy qonuni orqali qo‘rg‘oshinning kimyoviy elementlar sistemasidagi o‘rnini aniq belgilab bergan [6]. Pirometallurgik jarayonlarni o‘rganishda P.V. Gel’d (1974) qo‘rg‘oshin rudalarini qayta ishlashda termodinamik tahlillarning ahamiyatini ko‘rsatib, eritish jarayonlarining samaradorligini oshirish bo‘yicha muhim nazariy asoslarni yaratgan [7]. Gidrometallurg ...