KURS ISHI

KIRISH Kimyoviy sanoatning rivojlanishi, jumladan, neftni qayta ishlash, agrokimyo, farmatsevtika va polimerlar ishlab chiqarish kabi sohalar bevosita katalizatorlarga bog'liqdir. Jahon katalizatorlar bozori hajmi 2023-yilda 37.6 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga borib bu ko'rsatkich 57.5 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o'rtacha 5.8% o'sish sur'atini anglatadi [1]. O'zbekiston kimyo sanoati ham so'nggi yillarda jadal rivojlanish bosqichini boshdan kechirmoqda, xususan, "O'zkimyosanoat" AJ ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda umumiy mahsulot ishlab chiqarish hajmi 2022-yilga nisbatan 15% ga oshgan [2]. Bu o'sishda yangi texnologiyalarni joriy etish va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish muhim rol o'ynaydi. Ayniqsa, katalitik jarayonlarning samaradorligini oshirish mahsulot tannarxini pasaytirish, resurs sarfini kamaytirish va atrof-muhitga ta'sirni minimallashtirish imkonini beradi. O'zbekistonda yirik kimyo korxonalari tomonidan amalga oshirilayotgan modernizatsiya loyihalarida energiya samaradorligini oshirish maqsadida katalizatorlardan foydalanishga alohida e'tibor qaratilmoqda, masalan, Ammophos-Maxam korxonasida yangi avlod katalizatorlarini qo'llash natijasida energiya sarfi 8% ga kamaygan [3]. Shu sababli, kimyoviy sintezda katalizatorlardan foydalanish samaradorligini oshirish bo'yicha tadqiqotlar nafaqat ilmiy, balki iqtisodiy jihatdan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzuning hozirgi sharoitda ahamiyati shundaki, kimyoviy sintez jarayonlarida katalizatorlarning faolligi, selektivligi va barqarorligini oshirish mahsulot rentabelligini oshirish va ekologik izni kamaytirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ko'pgina sanoat jarayonlarida, masalan, vodorod ishlab chiqarish, ammiak sintezi yoki polimerizatsiya reaktsiyalarida katalizatorlar yuqori bosim va haroratlarda ishlaydi, bu esa ularning tez deaktivatsiyasiga olib kelishi mumkin [4]. Deaktivatsiya jarayoni ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi va jarayonning to'xtash vaqtini ko'paytiradi. Shuningdek, mavjud katalizatorlarning ko'pchiligi qimmatbaho metallarni o'z ichiga oladi, bu esa ularning narxini aniq miqdorda yaxshilash imkonini beradi [5]. Shu bois, yangi, arzonroq va yuqori samarali katalizatorlarni ishlab chiqish, shuningdek, mavjud katalitik jarayonlarni optimallashtirish orqali ularning ish faoliyatini uzaytirish masalasi ...