KURS ISHI

KIRISH Global harbiy xarajatlar 2023-yilda 2.443 trillion AQSh dollarini tashkil etib, bu tarixiy maksimal ko‘rsatkich bo‘ldi va oldingi yilga nisbatan 6.8% ga oshdi [1]. Bu raqam dunyo miqyosida qurolsizlanish jarayonining naqadar murakkab va dolzarb masala ekanligini yaqqol ko‘rsatadi. O‘zbekiston o‘zining mustaqil va faol tashqi siyosati doirasida mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlash, terrorizmga qarshi kurashish va qurolsizlanish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlashga katta e’tibor qaratmoqda. Shu bilan birga, harbiy xarajatlarning o‘sishi global barqarorlikka tahdid solib, davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan, Afrikadagi xarajatlar 2023-yilda 22% ga, Yevropada 16% ga, Osiyo va Okeaniyada 4.5% ga oshgani hududiy ziddiyatlar va ishonchsizlikning kuchayishidan dalolat beradi [2]. Bunday sharoitda, qurolsizlanish jarayonining xalqaro-huquqiy mexanizmlarini chuqur o‘rganish va ularni takomillashtirish yo‘llarini izlash xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlash uchun nihoyatda muhimdir. Bugungi kunda xalqaro munosabatlarda qurollanish poygasi va xavfsizlik dilemmasi o‘zining dolzarbligini yo‘qotmagan. Yadro qurolini tarqatmaslik rejimi va boshqa qurollarni nazorat qilish bo‘yicha shartnomalar mavjud bo‘lishiga qaramay, bir qator davlatlar o‘z mudofaa salohiyatini oshirishga intilmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, xalqaro hamjamiyat oldida yangi muammolarni keltirib chiqarmoqda. Jumladan, kiberqurollar, sun’iy intellektga asoslangan harbiy tizimlar va kosmik harbiy texnologiyalar kabi yangi tahdidlar an’anaviy qurolsizlanish mexanizmlarini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Shuningdek, xalqaro huquqning bu sohadagi samaradorligi va uni zamonaviy geosiyosiy vaziyatga moslashtirish masalasi ham hal etilmagan dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Xalqaro huquqiy normalarga rioya etilishini ta’minlash, verifikatsiya mexanizmlarini kuchaytirish va qurollarni nazorat qilish bo‘yicha yangi kelishuvlarni ishlab chiqish orqali global barqarorlikni ta’minlashga erishish mumkin. Qurolsizlanish jarayoni va uning xalqaro-huquqiy jihatlari uzoq yillardan buyon ko‘plab xorijiy olimlarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. Masalan, Hedley Bull (1977) o‘zining "The Anarchical Society" asarida xalqaro tizimdagi tartibsizlik va tartib o‘rtasidagi muvozanatni tahlil qilib, qurollarni nazorat qilishning kollektiv xavfsizlikdagi rolini yoritgan [3 ...