KURS ISHI

KIRISH Jahon metanol bozori hajmi 2023-yilda 34,2 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, 2030-yilga kelib bu ko'rsatkich 46,7 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o'rtacha 4,5% o'sish sur'atini anglatadi [1]. Xususan, Osiyo-Tinch okeani mintaqasi global metanol iste'molining qariyb 60% ni tashkil etadi [2]. O'zbekistonda esa, kimyo sanoati umumiy sanoat ishlab chiqarishi tarkibida oxirgi besh yilda o'rtacha 12-15% ulushni egallab kelmoqda va davlat iqtisodiy rivojlanishining muhim drayverlaridan biri hisoblanadi [3]. Mamlakatimizning 2030-yilgacha mo'ljallangan sanoat siyosati dasturida yuqori qo'shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishni ko'paytirish, xususan, neft-gaz xomashyosini chuqur qayta ishlash orqali mahsulot turlarini diversifikatsiya qilish ustuvor yo'nalishlardan biri sifatida belgilangan [4]. Bugungi kunda O'zbekistonning metanol ishlab chiqarish quvvatlari ichki bozor talabini qisman qondirib, eksport salohiyatini oshirish uchun imkoniyatlar mavjud. Yuqoridagi kontekstda, quvvati 280000 t/y boʻlgan metanol ishlab chiqarish texnologiyasini o'rganish va hisoblash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki metanol nafaqat kimyo sanoatining asosiy xomashyosi, balki qator boshqa sohalarda, masalan, yoqilg'i (bioyoqilg'i va DME ishlab chiqarishda), plastmassa, qatronlar, bo'yoqlar va farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarishda keng qo'llaniladi [5]. Mavjud texnologik jarayonlarni modernizatsiya qilish, energiya samaradorligini oshirish va ekologik izni kamaytirish orqali ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish, raqobatbardoshlikni kuchaytirish va O'zbekistonning eksport salohiyatini oshirish bugungi kunning asosiy vazifalaridan hisoblanadi [6]. Metanol ishlab chiqarish texnologiyalari bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, J. Lurgi (1923) tomonidan ishlab chiqilgan va past bosimli sintez gazi reaksiyasiga asoslangan Lurgi jarayoni metanol ishlab chiqarishda uzoq yillar davomida asosiy texnologiya bo'lib kelgan [7]. D. Topsoe (1960-yillar) esa yuqori samaradorlikka ega, yangi avlod mis-rux asosli katalizatorlaridan foydalangan holda metanol sintezi texnologiyasini taklif qildi, bu esa energiya sarfini sezilarli darajada kamaytirishga imkon berdi [8]. G. A. Olah (1990-yillar) o'z tadqiqotlarida uglerod dioksiddan metanol ishlab chiqarish bo'yicha yangi yondashuvlarni ilgar ...