KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika instituti ma'lumotlariga ko'ra, mamlakat florasi qariyb 4500 turdagi o'simlikni o'z ichiga oladi, shundan 10% ga yaqini endemik va qariyb 300 turi O'zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan [1]. Global miqyosda, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) hisobotlariga ko'ra, butun dunyo bo'ylab o'simlik bioxilma-xilligining kamayishi xavotirli darajada bo'lib, har yili o'rtacha 2.5% ga yaqin o'simlik turi yo'qolish arafasida turadi [2]. Ra'nodoshlar oilasi (Ranunculaceae) ushbu umumiy bioxilma-xillikning muhim qismini tashkil etib, uning turli turlari oziq-ovqat, manzarali bog'dorchilik, dori-darmon sanoati hamda ekotizim xizmatlarida katta ahamiyatga ega. Masalan, ayrim ra'nodoshlar turlarining global manzarali o'simliklar bozoridagi ulushi yiliga taxminan 1.5-2 mlrd AQSh dollarini tashkil etadi, bu esa ularning iqtisodiy salohiyatini ko'rsatadi [3]. O'zbekistonda esa ra'nodoshlarning ayrim turlari an'anaviy tibbiyotda faol qo'llanilib, mahalliy dorivor o'simliklar bozorida ularning yillik aylanmasi 250-300 ming AQSh dollariga yetishi mumkin [4]. Ushbu oilaga mansub o'simliklarning genetik xilma-xilligini saqlash va ularning tabiiy populyatsiyalarini barqaror boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish zamonaviy botanika va ekologiya fanining dolzarb vazifalaridan biridir. Ra'nodoshlar oilasi turlarini chuqur o'rganish hozirgi ekologik inqiroz va iqlim o'zgarishlari sharoitida juda katta ahamiyatga ega. Global isish, tabiiy yashash joylarining buzilishi va inson faoliyatining kuchayishi ko'plab o'simlik turlarining yashashiga jiddiy tahdid solmoqda, jumladan, Ra'nodoshlar oilasining ham. Ko'plab turlar endemik xususiyatga ega bo'lib, ularning yo'qolishi butun ekotizim uchun qaytarilmas oqibatlarga olib kelishi mumkin [5]. Mavjud muammolar orasida taksonomik noaniqliklar, ayrim turlarning populyatsiya holati haqida ma'lumotlarning yetishmasligi, ularni saqlash bo'yicha samarali konservatsiya strategiyalarining ishlab chiqilmaganligi va genetik xilma-xillikni baholash bo'yicha tadqiqotlarning kamligi alohida ajralib turadi. Ayniqsa, O'zbekiston sharoitida ra'nodoshlarning dorivor va ozuqaviy ahamiyatini hisobga olgan holda, ularni ratsional foydalanish va qayta tiklash masalalari hali to'liq hal etilmagan. Bugungi kunda bu oila vakillarining ekologik moslashuvcha ...