KURS ISHI

KIRISH Ra'nodoshlar (Ranunculaceae) oilasi gulli o'simliklar orasida o'zining boy taksonomik xilma-xilligi, keng tarqalganligi va tarkibidagi biologik faol moddalar tufayli tibbiy, dekorativ hamda ekologik ahamiyati bilan ajralib turadi. Global o'simlik asosli dori-darmonlar bozori 2023-yilda qariyb 350 milliard AQSh dollarini tashkil etdi va 2030-yilga borib yillik o'rtacha 8-10% o'sish prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekistonning boy florasi, jumladan, dorivor o'simliklar salohiyati bu bozorda o'z o'rniga ega bo'lishi mumkin. Xususan, O'zbekiston Respublikasi Qishloq xo'jaligi vazirligi (2023) ma'lumotlariga ko'ra, respublikada aniqlangan 4500 dan ortiq yovvoyi o'simlik turlaridan 700 dan ortig'i dorivor xususiyatlarga ega bo'lib, ularning taxminan 120 turi farmatsevtika sanoatida faol qo'llaniladi [2]. Ra'nodoshlar oilasiga mansub o'simliklar bu dorivor turlarning muhim qismini tashkil etadi, chunki ularning tarkibidagi alkaloidlar, glyukozidlar va terpenoidlar kabi biologik faol birikmalar tufayli tibbiyotda keng qo'llaniladi [3]. O'zbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti (2024) tadqiqotlari natijasida, respublika hududida ushbu oilaning 15 ga yaqin turkumi va 80 dan ortiq turlari uchraydi, ularning 10% dan ortig'i endemik yoki relikt turlardir [4]. Ayniqsa, global iqlim o'zgarishlari va antropogen bosim sharoitida O'zbekistonning tog'li va cho'l hududlaridagi noyob Ra'nodoshlar populyatsiyalari soni so'nggi 20 yil ichida o'rtacha 15-20% ga qisqargani qayd etilgan [5], bu esa ularning saqlanishini ta'minlash bo'yicha shoshilinch chora-tadbirlarni talab qiladi. Ushbu ma'lumotlar Ra'nodoshlar oilasi vakillarini chuqur o'rganish, ularning ekologik holatini baholash va amaliy ahamiyatini ko'rsatib berish muhimligini yana bir bor tasdiqlaydi. Ra'nodoshlar oilasi vakillari tabiatda ekologik muvozanatni saqlashda, ayniqsa bioxilma-xillikni ta'minlashda fundamental rol o'ynaydi. Ularning ayrim turlari changlatuvchi hasharotlar uchun muhim ozuqa manbai bo'lsa, boshqalari tuproq eroziyasini oldini olishda va tuproq unumdorligini oshirishda ishtirok etadi [6]. Biroq, O'zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o'zgarishi vazirligi (2023) ma'lumotlariga ko'ra, ushbu oilaning O'zbekiston hududidagi ayrim turlari haqida ma'lumotlar yetarli emas, ularning tarqalish areallari, populyatsiya holati, genetik xilma-xilligi va mavjud tahdi ...