KURS ISHI

KIRISH Ra’nodoshlar (Rosaceae) oilasi o‘simliklar dunyosining eng serxil va iqtisodiy jihatdan muhim oilalaridan biri bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab 100 dan ortiq turkum va 3000 dan ziyod turni o‘z ichiga oladi [1]. Jahon miqyosida meva-sabzavot mahsulotlari bozori hajmi 2023-yilda taxminan 1,5 trillion dollarni tashkil etgan bo‘lib, ushbu bozorning sezilarli qismi, ya’ni 30-35% gacha bo‘lgan ulushini aynan Ra’nodoshlar oilasiga mansub o‘simliklar (olma, nok, shaftoli, olcha, o‘rik, qulupnay kabi) hosil qiladi [2]. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida ham meva va rezavor mevalarning yalpi hosilidagi Ra’nodoshlar ulushi yuqori bo‘lib, 2023-yilda meva-rezavor mevalarning umumiy hosili 3,5 million tonnadan oshgan bo‘lsa, shundan qariyb 70% ga yaqini, ya’ni 2,45 million tonnadan ziyodi olma, o‘rik, shaftoli, nok va olcha kabi Ra’nodoshlar oilasi vakillariga to‘g‘ri keladi [3]. Bu ko‘rsatkich mamlakat iqtisodiyotida, ayniqsa, eksport salohiyatini oshirishda ushbu oilaning beqiyos ahamiyatini ko‘rsatadi. Ra’nodoshlar oilasi global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, agrosanoat kompleksining barqaror rivojlanishi va qishloq joylarda aholi daromadlarini oshirishda strategik o‘rin egallaydi [4]. Biroq, iqlim o‘zgarishlari, bioxilma-xillikning qisqarishi, yangi kasalliklar va zararkunandalarning paydo bo‘lishi hamda genetik resurslarning yetarli darajada o‘rganilmaganligi ushbu oila turlarini saqlash va ulardan samarali foydalanish borasida jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda [5]. Xususan, Ra’nodoshlar oilasiga mansub ko‘plab yovvoyi turlarning tabiiy areallari qisqarib borayotgani va ularning genofondi yo‘qolib ketish xavfi ostida ekanligi global ilmiy hamjamiyatni tashvishga solmoqda [6]. Bu holat, o‘z navbatida, ushbu oilani chuqur ilmiy asosda o‘rganish, uning ekologik va iqtisodiy salohiyatini to‘liq ochib berish, shuningdek, saqlash va barqaror foydalanish mexanizmlarini ishlab chiqishni dolzarb vazifa qilib qo‘yadi. Ra’nodoshlar oilasining taksonomiyasi, filogenetik munosabatlari va ekologik ahamiyatini o‘rganish bo‘yicha jahon miqyosida keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, Peter F. Stevens (2017) o‘zining “Angiosperm Phylogeny Website” loyihasida Ra’nodoshlar oilasining zamonaviy molekulyar filogenetik tasnifini ishlab chiqdi va turkumlar o‘rtasidagi evolyutsion munosabatlarni aniqladi [7]. Bu tadqiqot, oilaning filogenetik tuzilishini tushunishda ...