KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Qishloq xo'jaligi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023 yilda mamlakatimizda meva-sabzavot yetishtirish hajmi 20 million tonnadan oshgan bo'lib, uning qariyb 30%ini [1] aynan Ra'nodoshlar oilasiga mansub mevalar (olma, nok, shaftoli, o'rik, gilos va boshqalar) tashkil etadi. Bu esa qishloq xo'jaligi yalpi mahsulotining muhim qismi hisoblanadi. Global miqyosda esa, Rosaceae oilasiga mansub mevalar bozori hajmi 2022 yilda taxminan 250 milliard AQSH dollarini tashkil etgan va 2028 yilga borib 350 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Ushbu raqamlar Ra'nodoshlar oilasining nafaqat oziq-ovqat sanoati, balki farmatsevtika, kosmetika va manzarali bog'dorchilikdagi ulkan iqtisodiy salohiyatini ham yaqqol namoyish etadi. Hozirgi kunda iqlim o'zgarishlari, bioxilma-xillikning kamayishi, yangi kasallik va zararkunandalarning paydo bo'lishi Ra'nodoshlar oilasiga mansub turlarni saqlash va ulardan samarali foydalanishga jiddiy tahdid solmoqda. O'zbekiston florasida ushbu oilaning ko'plab endemik va kamyob turlari mavjud bo'lib, ularning genetik resurslarini ilmiy asosda tadqiq etish, saqlash va kelajak avlodlar uchun yetkazish dolzarb vazifa hisoblanadi. Mavjud tadqiqotlar ko'pincha umumiy xususiyatlarga e'tibor qaratib, turlarning genetik xilma-xilligi, iqtisodiy ahamiyati va ekologik barqarorligini ta'minlash bo'yicha chuqur amaliy yechimlarni taqdim etmayapti. Ushbu kurs ishi aynan ana shu bo'shliqlarni to'ldirishga, ya'ni Ra'nodoshlar oilasi turlarini har tomonlama o'rganish va ulardan foydalanishning innovatsion usullarini ishlab chiqishga qaratilgan. Ra'nodoshlar oilasining o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori bo'lsa-da, doimiy ravishda yangi tadqiqotlar olib borilmoqda. Masalan, X.Y. Jiang va hammualliflar (2018) o'z tadqiqotlarida molekulyar filogenetika usullaridan foydalanib, Ra'nodoshlar oilasining kichik oilalari o'rtasidagi evolyutsion munosabatlarni aniqladilar va ba'zi taksonomik kategoriyalarni qayta ko'rib chiqishni taklif qildilar [5]. Boshqa bir tadqiqotda, Z.W. Wang (2020) Rosaceae turlarining stressga chidamliligini oshirishda gen muhandisligi yutuqlarini tahlil qilib, sovuqqa va qurg'oqchilikka chidamli yangi navlarni yaratish modellarini ishlab chiqdi [6]. J. Smith va M. Garcia (2021) esa Ra'nodoshlar oilasi mevalarining bioaktiv birikmalarini (masalan, antioksidantlar) o'rganib, ularni ...