KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda dorivor o'simliklar yetishtirish va qayta ishlash sanoati so'nggi yillarda jadal rivojlanmoqda. Xususan, 2023-yilda mamlakatimizda dorivor o'simliklar eksporti hajmi 100 million AQSH dollaridan oshib, 2020-yilga nisbatan 2,5 barobar o'sishni ko'rsatdi [1]. Bu ko'rsatkich, global fitoterapiya bozorining 2028-yilga borib 86 milliard AQSH dollariga yetishi prognoz qilinayotgani [2] fonida, O'zbekistonning mazkur sohadagi ulkan salohiyatini yaqqol namoyon etadi. Ranodoshlar (Ranunculaceae) oilasiga mansub o'simliklar ham ushbu sohaga salmoqli hissa qo'shib, o'zining noyob kimyoviy tarkibi va keng qo'llanish doirasi bilan ajralib turadi. Ushbu oilaning ayrim vakillari, jumladan, adonis, zira, va qora zira kabi turlar qadimdan xalq tabobatida va zamonaviy farmatsevtikada faol qo'llanilib kelinmoqda. Bu esa ranodoshlar oilasining dorivor xususiyatlarini chuqurroq o'rganish va ularning tibbiyot hamda iqtisodiyot uchun qiymatini oshirish muhimligini ko'rsatadi. Hozirgi kunda ranodoshlar oilasi dorivor o'simliklarining biologik faol moddalarini chuqur tadqiq etish, ularni standartlashtirish va yangi dori vositalarini yaratish dolzarb masala bo'lib qolmoqda. Global miqyosda bu o'simliklarning turlar xilma-xilligi, ularning ekologik xususiyatlari va barqaror foydalanish mexanizmlari bo'yicha hali to'liq o'rganilmagan jihatlari mavjud. O'zbekiston sharoitida esa, ranodoshlar oilasining mahalliy turlarining farmakologik potensiali yetarli darajada baholanmagan, ularning keng tarqalishini ta'minlash va yetishtirish texnologiyalarini takomillashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar kam. Xususan, o'simlik xomashyosini yig'ish, saqlash va qayta ishlashda sifat nazoratini kuchaytirish hamda zamonaviy biotexnologik usullarni joriy etishga bo'lgan ehtiyoj yuqori. Ranodoshlar oilasi dorivor o'simliklarining o'rganilganlik darajasi jahon miqyosida turli olimlar tomonidan keng tadqiq qilingan. Masalan, Professor P. Xedberg (2007) o'z tadqiqotlarida Ranunculus jinsining taxonomik xilma-xilligi va geografik tarqalishini atroflicha tahlil qilib, uning tur hosil bo'lish mexanizmlarini yoritgan [3]. M. Kim (2015) esa Coptis jinsiga mansub o'simliklardagi berberin alkaloidining antioksidant va yallig'lanishga qarshi xususiyatlarini molekulyar darajada isbotladi [4]. Shuningdek, J. Li (2018) Aconitum turlaridagi zaharli alkaloidlarning kimyoviy tarkibi va ula ...