KURS ISHI

KIRISH Dorivor oʻsimliklar global farmatsevtika sanoatida tobora ortib borayotgan ahamiyatga ega boʻlib, ularning umumiy bozor hajmi 2023-yilda 229,1 milliard AQSH dollarini tashkil etgan va 2028-yilga kelib bu koʻrsatkich 438,2 milliard AQSH dollariga yetishi kutilmoqda, bu esa har yili oʻrtacha 13,8% oʻsishni anglatadi [1]. Oʻzbekistonda esa 2023-yilda dorivor oʻsimliklar eksporti hajmi 2022-yilga nisbatan 28,5% ga oʻsib, 107,3 million AQSH dollarini tashkil etgan boʻlib, ushbu oʻsish sur’ati mamlakatning dorivor oʻsimliklar bozoridagi salohiyatini yaqqol koʻrsatib turibdi [2]. Xususan, Ra’nodoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turli bioaktiv moddalar (flavonoidlar, taninlar, vitaminlar)ga boyligi tufayli an’anaviy va zamonaviy tibbiyotda keng qoʻllaniladi, bu esa ularning tibbiy va iqtisodiy ahamiyatini yanada oshiradi [3]. Mamlakatimizda ushbu oilaning koʻplab turlari mavjud boʻlib, ularni chuqur oʻrganish, qishloq xoʻjaligida yetishtirish va qayta ishlash orqali dorivor xomashyo bazasini kengaytirish, aholi salomatligini mustahkamlash hamda eksport salohiyatini oshirish uchun katta imkoniyatlar yaratiladi [4]. Shu bilan birga, Ra’nodoshlar oilasiga mansub dorivor oʻsimliklarning farmakologik xususiyatlarini kompleks oʻrganish, ularning biologik faol moddalarini aniqlash va standartlashtirish boʻyicha tizimli tadqiqotlar hali toʻliq amalga oshirilmagan [5]. Oʻzbekiston hududida oʻsuvchi ba’zi turlarning kimyoviy tarkibi va dorivor xususiyatlari yetarlicha oʻrganilmaganligi, ulardan sanoat miqyosida foydalanish uchun zarur boʻlgan ilmiy asoslarning yetishmasligi hamda resurslarni barqaror boshqarish mexanizmlarining takomillashtirilmaganligi dolzarb muammolardan hisoblanadi [6]. Shuningdek, ularning yetishtirilishi va qayta ishlanishida zamonaviy agrotexnik usullarni joriy etish, mahsulot sifatini oshirish va xalqaro bozor talablariga javob beradigan dorivor xomashyo ishlab chiqarish boʻyicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zarurati mavjud [7]. Ushbu masalalarning yechimi mamlakatimizda fitoterapiya sohasini rivojlantirish va dorivor oʻsimliklardan oqilona foydalanishni ta’minlashga xizmat qiladi. Ra’nodoshlar oilasiga mansub dorivor oʻsimliklarni oʻrganish boʻyicha jahon miqyosida koʻplab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J. Bruneton (1999) oʻzining fundamental “Pharmacognosy, Phytochemistry, Medicinal Plants” nomli asarida dorivor oʻsimliklar ...