KURS ISHI

KIRISH Global raqamli iqtisodiyotning umumiy hajmi 2023-yilda 15 trillion AQSH dollarini tashkil etib, jahon YaIMning qariyb 17,1% ini tashkil etdi va 2027-yilga borib bu ko‘rsatkich 25 trillion AQSH dollaridan oshishi kutilmoqda [1]. Bu oʻsish tendensiyasi xalqaro savdo, moliyaviy xizmatlar, ishlab chiqarish va boshqa koʻplab sohalarda raqamli platformalar va texnologiyalarning faol qoʻllanilishi bilan bogʻliq. Xususan, Oʻzbekistonda 2023-yilda raqamli iqtisodiyotning YaIMdagi ulushi 5,9% ga yetdi, bu esa 2022-yilga nisbatan 1,2 foiz punktga ko‘pdir [2]. Elektron tijorat bozorining hajmi 2023-yilda 40 trillion so‘mni tashkil etib, yiliga o‘rtacha 40-50% o‘sishni ko‘rsatmoqda [3]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6079-sonli Farmoni doirasida raqamli institutlarni rivojlantirishga katta eʼtibor qaratilayotgan bo‘lib, bu jarayonda ishonch va shaffoflik mexanizmlarini yaratish ustuvor vazifa hisoblanadi [4]. Raqamli iqtisodiy institutlar faoliyatida ishonch va shaffoflik mexanizmlarini yaratish bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki raqamli transformatsiya jarayonlari kiberxavfsizlik tahdidlari, maʼlumotlar maxfiyligi bilan bogʻliq xavotirlar va markazlashtirilmagan tizimlardagi tartibga solish muammolarini keltirib chiqarmoqda. Raqamli platformalar orqali amalga oshiriladigan tranzaksiyalar, shartnomalar va munosabatlarda har tomonlama ishonch taʼminlanmas ekan, ushbu platformalarning toʻliq salohiyatidan foydalanish imkonsizdir. Masalan, elektron tijoratda xaridorlarning mahsulot sifati va sotuvchining halolligiga boʻlgan ishonchi pasayishi, savdo hajmini o‘rtacha 15-20% ga kamaytirishi mumkin [5]. Hukumat xizmatlarida (e-Hukumat) shaffoflikning yetishmasligi esa fuqarolar o‘rtasida davlat organlariga nisbatan ishonchsizlikni oshirib, raqamli xizmatlardan foydalanish darajasini pasaytiradi [6]. Shuningdek, blokcheyn texnologiyasi asosidagi markazsizlashtirilgan moliyalashtirish (DeFi) va markazsizlashtirilgan avtonom tashkilotlar (DAO) kabi yangi raqamli institutlarning barqaror rivojlanishi ham ishonch va shaffoflikning taʼminlanishi bilan bevosita bogʻliqdir. Aks holda, ushbu tizimlardagi zaifliklar moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin, masalan, 2023-yilda kiberhujumlar natijasida 1,7 milliard dol ...