KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida kichik biznes subyektlari soni 2023-yil yakuniga ko'ra 550 mingdan oshgan bo'lib, ularning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushi 55% ni tashkil etdi [1]. Ushbu iqtisodiy o'sish fonida, korxonalarning barqaror rivojlanishi va samaradorligini ta'minlashda rejalashtirish va smetalarni tuzish jarayonlari hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Global miqyosda esa, byudjetlashtirish va rejalashtirish bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 4.2 milliard dollarga yetgan va 2028-yilga borib yillik o'rtacha 10.5% o'sishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu ko'rsatkichlar, har qanday tashkilot uchun resurslarni oqilona taqsimlash, risklarni boshqarish va strategik maqsadlarga erishishda puxta moliyaviy rejalashtirishning naqadar dolzarb ekanligini ko'rsatadi. Investitsiya loyihalarida moliyaviy tahlilning to'g'ri olib borilmasligi global miqyosda loyihalarning o'rtacha 25% ini byudjetdan oshib ketishiga olib kelishi mumkin [3], bu esa rejalashtirish va smetalarni tuzish jarayonlarining takomillashtirilishi zaruriyatini yanada oshiradi. Bugungi shiddatli raqobat sharoitida va bozor o'zgaruvchanligining yuqoriligi tufayli korxonalar ko'plab moliyaviy muammolarga duch kelishmoqda, jumladan, resurslarning samarasiz taqsimlanishi, kutilmagan xarajatlar va moliyaviy risklarni noto'g'ri baholash. O'zbekistonda tadbirkorlik subyektlari orasida byudjetlashtirish va smetalarni tuzish bo'yicha ilmiy asoslangan, moslashuvchan va zamonaviy usullarni qo'llash darajasi hali ham yetarli emas [4]. Ko'pgina korxonalar an'anaviy, qattiq byudjetlashtirish modellaridan foydalanadilar, bu esa bozor talablarining tez o'zgarishiga moslashishga to'sqinlik qiladi. Natijada, korxonalar tez-tez likvidlik muammolari, investitsiya loyihalarining noto'g'ri baholanishi va resurslarning optimallashtirilmasligi bilan bog'liq qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ayniqsa, kutilmagan iqtisodiy shoklar va global tendensiyalar sharoitida, samarali rejalashtirish va smetalarni tuzish tizimiga ega bo'lish tashkilotlarning omon qolishi va barqaror o'sishi uchun muhim omilga aylangan. Rejalashtirish va smetalarni tuzish masalasi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Robert S. Kaplan va David P. Norton (1992) Balanced Scorecard (Muvozanatlangan ko'rsatkichlar tizimi) modelini ishlab chiqishgan bo'lib, bu model moliyaviy ko'rsatkichlar bilan birga mijozlar, ichki jarayonl ...