KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida kartografik xizmatlar bozori hajmi 2023-yilda 500 milliard so'mdan oshdi va har yili o'rtacha 12-15% ga o'sish tendensiyasini namoyish etmoqda [1]. Global miqyosda esa raqamli xaritalash va geofazoviy texnologiyalar bozori 2022-yilda 450 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib 1 trilion AQSh dollaridan oshishi prognoz qilinmoqda, bunda relefni aniq tasvirlashga bo'lgan talab asosiy harakatlantiruvchi kuchlardan biri hisoblanadi [2]. Bu ko'rsatkichlar kartografiya sohasining iqtisodiy ahamiyatini, ayniqsa, relefni tasvirlash usullari va balandlik shkalalarini optimallashtirish zaruratini yaqqol ko'rsatib turibdi. Infrastruktura loyihalarini rejalashtirish, qishloq xo'jaligida er resurslaridan samarali foydalanish, favqulodda vaziyatlar boshqaruvi va milliy mudofaa kabi strategik yo'nalishlarda aniq va ishonchli relef ma'lumotlari muhim ahamiyat kasb etadi [3]. Relefni tasvirlashda gipsometrik ismlar va balandlik shkalalari tizimini takomillashtirish bugungi kunda dolzarb masala bo'lib qolmoqda, chunki mavjud usullar ba'zan murakkab relefga ega hududlarda, ayniqsa tog'li joylarda yoki suv osti landshaftlarida yetarlicha aniqlikni ta'minlay olmaydi [4]. An'anaviy xaritalarda rang shkalalarining standartlashtirilmaganligi, turli mamlakatlarda qo'llaniladigan gipsometrik ismlar o'rtasidagi nomuvofiqliklar va raqamli kartografiyaning jadal rivojlanishi sharoitida eski tizimlarning noefektivligi ilmiy va amaliy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Raqamli relef modellarining (DRM) keng tarqalishi bilan birga, ularning vizualizatsiya qilinishida balandlik va chuqurlik shkalalarini bir xil tamoyillar asosida ishlab chiqish zamonaviy kartografiyaning asosiy vazifalaridan biridir [5]. Bu esa, o'z navbatida, geofazoviy ma'lumotlarni tahlil qilish va qaror qabul qilish jarayonlarida xatoliklarni minimallashtirish hamda ma'lumot almashinuvini soddalashtirish imkonini beradi. Relefni tasvirlashning nazariy asoslari va gipsometrik ismlar bilan bog'liq tadqiqotlar jahon miqyosida uzoq vaqtdan beri olib borilmoqda. Xususan, Aleksandr fon Gumboldt (1817) o'zining tog' balandliklarini aniqlash bo'yicha tadqiqotlarida izogipslar (gorizontallar) konsepsiyasini rivojlantirib, ularni xaritalarda qo'llashni taklif etgan, bu esa keyinchalik gipsometriya asosini tashkil etdi [6]. Ferdinand fon Richthofen (1886) esa relef shakllarini tas ...