KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida noyob o'simlik turlarining soni 400 dan ortiq bo'lib, ularning 200 ga yaqini endemik hisoblanadi [1]. Bu turlarning qariyb 70 tasi O'zbekiston Respublikasi "Qizil kitobi"ning so'nggi nashriga kiritilgan bo'lib, ulardan 27 tasi butunlay yo'qolib ketish xavfi ostida [2]. Global miqyosda biologik xilma-xillikni saqlash bo'yicha har yili taxminan 10 milliard dollar investitsiya qilinadi, ammo bu mablag'larning faqatgina 7%i bevosita o'simlik turlarini himoya qilishga yo'naltiriladi [3]. O'zbekistonda esa atrof-muhitni muhofaza qilish va biologik xilma-xillikni saqlashga yo'naltirilgan davlat byudjeti xarajatlari 2023-yilda jami byudjetning 0.5%ini tashkil etdi, bu esa taxminan 500 milliard so'mni tashkil etadi [4]. Bunday noyob o'simliklarning har biri ekotizimning barqarorligini ta'minlashda, yer resurslarining degradatsiyasini oldini olishda va iqlim o'zgarishlariga qarshi kurashda muhim rol o'ynaydi [5]. Ularning yo'qolishi nafaqat biologik xilma-xillikni kamaytiradi, balki farmatsevtika, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlari uchun potentsial resurslarni yo'qotishga olib keladi [6]. Noyob o'simliklarning populyatsiyalari va tarqalish areallarining aniq miqdoriy bahosi, ularning saqlanishi uchun zarur bo'lgan resurslarning taqchilligi va samarali boshqaruv mexanizmlarining yetishmasligi respublikamizda bu sohada hal etilmagan asosiy muammolardan biridir [7]. Masalan, O'zbekistonning ayrim hududlarida infratuzilmani rivojlantirish va qishloq xo'jaligini kengaytirish natijasida noyob o'simliklarning tabiiy yashash muhitlari yo'q bo'lib ketmoqda. Bu esa Qizil kitobga kiritilgan o'simliklarning sonini keyingi 10 yil ichida 15% ga qisqartirishi mumkin [8]. Shu sababli, mavjud ma'lumotlarni tahlil qilish, yangi tadqiqot usullarini qo'llash va noyob o'simliklarni saqlash bo'yicha kompleks strategiyalarni ishlab chiqish bugungi kunda dolzarb va halqaro miqyosda ham ahamiyatli hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turlicha rivojlangan. Xalqaro miqyosda M. Chapman (2019) noyob o'simliklarning genetik xilma-xilligini saqlash usullarini takomillashtirdi va ularning populyatsiya dinamikasini bashorat qilish modellari ustida ishladi [9]. E. Keller (2020) esa endemik turlarni in-situ va ex-situ saqlash strategiyalarini qiyosiy tahlil qilib, biologik xilma-xillikni saqlash bo'yicha global siyosiy mexani ...