KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global kosmik sanoatning umumiy hajmi 464 milliard dollarni tashkil etdi va bu ko'rsatkichning 2030-yilga borib 1 trillion dollardan oshishi kutilmoqda [1]. Bu o'sish asosan sayyoralar, ularning yo'ldoshlari, kometalar, meteorlar va meteoritlar kabi koinot jismlarini tadqiq qilish, kosmik resurslardan foydalanishga qiziqishning ortishi hamda kosmik turizm kabi yangi sohalarning rivojlanishi bilan bog'liq. O'zbekistonda ham kosmik tadqiqotlarga bo'lgan e'tibor sezilarli darajada oshmoqda. Jumladan, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 21-oktyabrdagi "O'zbekiston Respublikasida kosmik faoliyatni rivojlantirish to'g'risida"gi PQ-5264-son qarori qabul qilingan bo'lib [2], bu qaror mamlakatning kosmik sohadagi sa'y-harakatlarini institutsional asosda qo'llab-quvvatlashga qaratilgan. "O'zbekkosmos" agentligining tashkil etilishi esa mamlakatning kosmik tadqiqotlar va amaliyotdagi salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Biroq, bu sohada hali ko'plab nazariy va amaliy muammolar mavjud bo'lib, ular chuqur ilmiy tahlil va innovatsion yechimlarni talab qiladi. Bugungi kunda koinot jismlarining paydo bo'lishi, evolyutsiyasi, Yerga ta'siri va resurs salohiyatini tushunish insoniyat uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Masalan, asteroid va kometalarning Yerga xavfi butun dunyo bo'ylab olimlarni tashvishga soladi; NASAning "DART" missiyasi ushbu xavflarni yumshatishga qaratilgan bo'lib, bu sohadagi dolzarblikni yaqqol ko'rsatadi [3]. Shu bilan birga, Marsga va boshqa sayyoralar yo'ldoshlariga sayohat qilish imkoniyatlari hamda ular yuzasidagi mineral resurslarni o'rganishga bo'lgan qiziqish ham tobora ortib bormoqda. O'zbekistonda esa kosmik faoliyatni rivojlantirish, shu jumladan, koinot jismlarini tadqiq qilish uchun ilmiy va kadrlar salohiyatini oshirish dolzarb vazifadir. Mavjud ilmiy adabiyotlarda bu mavzuni tizimli ravishda, O'zbekiston kontekstini hisobga olgan holda atroflicha tahlil qiladigan ishlar yetarli emas. Ayniqsa, kometalar, meteorlar va meteoritlar bilan bog'liq risk tahlili va ulardan foydalanish imkoniyatlari chuqur o'rganilishi zarur. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda juda yuqori bo'lsa-da, ba'zi bo'shliqlar mavjud. Jahon olimlari orasida Johannes Kepler (17-asr) sayyoralar harakatining uchta qonunini ishlab chiqib, geliotsentrik tizimning mexanik asoslarini yaratgan [4]. Isaac Newton (17-asr) o'zining but ...