KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda soliq tushumlari hajmi 2023-yilda 196,1 trillion soʻmni tashkil etib, davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismini taʼminladi [1]. Bu YaIMning qariyb 20% ga toʻgʻri keladi va soliq siyosatining mamlakat iqtisodiy barqarorligidagi oʻrnini yaqqol koʻrsatadi. Global miqyosda esa 2022-yilda soliq tushumlari jahon YaIMining oʻrtacha 34,1% ini tashkil etgan boʻlib, bu koʻrsatkich rivojlangan mamlakatlarda undan ham yuqori [2]. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, soʻnggi oʻn yillikda rivojlanayotgan mamlakatlarda soliq-byudjet siyosatining samaradorligini oshirish hisobiga oʻrtacha iqtisodiy oʻsish surʼatlari 1,5% ga oshgan [3]. Shu bois, soliq siyosati nafaqat davlat byudjetini shakllantirish, balki investitsiyalar, ish oʻrinlari yaratish, korxonalar raqobatbardoshligini oshirish va iqtisodiy faollikni ragʻbatlantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, Oʻzbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi sharoitida soliq siyosatini modernizatsiya qilish va uni xalqaro standartlarga moslashtirish dolzarb vazifalardan sanaladi. Bugungi kunda Oʻzbekistonda soliq islohotlari jadal amalga oshirilayotgan boʻlishiga qaramay, soliq yukini optimallashtirish, yashirin iqtisodiyot ulushini kamaytirish va soliq maʼmuriyatchiligini soddalashtirish boʻyicha bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, kichik va oʻrta biznes uchun soliq imtiyozlari tizimini yanada takomillashtirish, soliq tushumlarining barqarorligini taʼminlash hamda soliq qonunchiligining tez-tez oʻzgarishi sababli vujudga kelayotgan noaniqliklarni bartaraf etish muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekiston Statistika agentligi maʼlumotlariga koʻra, mamlakatda yashirin iqtisodiyotning YaIMdagi ulushi 2022-yilda 15,2% ga baholangan boʻlib, bu davlat byudjeti uchun katta miqdordagi yoʻqotishlarni anglatadi [4]. Shu bilan birga, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qoʻllab-quvvatlash va eksportni ragʻbatlantirishga qaratilgan soliq mexanizmlarini yanada takomillashtirish zarurati ham dolzarb hisoblanadi. Mazkur kurs ishi aynan shu kabi muammolarni ilmiy asosda tahlil qilish va ularga yechim topishga qaratilgan. Soliq siyosatining iqtisodiy rivojlanishga taʼsiri masalasi jahon iqtisodiyoti nazariyasida va amaliyotida keng oʻrganilgan. Adam Smit (1776) oʻzining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari toʻgʻrisida tadqiqot" asarida soliqqa tortishning toʻrtta tamoyilini (toʻgʻrilik, an ...