KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global ma'lumotlar bazasi bozori hajmi taxminan 105 milliard AQSH dollarini tashkil etib, 2028-yilga qadar yillik o'rtacha 12.8% o'sish bilan 192 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [1]. O'zbekistonda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi fonida ma'lumotlar bazalariga bo'lgan talab ham oshib bormoqda; 2023-yilda axborot texnologiyalari sohasi hajmi 1.6 milliard AQSH dollariga yetgan bo'lib, bu soha eksporti 500 million dollarni tashkil qildi [2]. Ayniqsa, mobil ilovalar, elektron tijorat platformalari va davlat xizmatlarini raqamlashtirish loyihalarida ma'lumotlarni samarali boshqarish tizimlari markaziy o'rin egallamoqda. Shu sababli, dasturiy ta'minotni ishlab chiqishda SQL (Structured Query Language) va NoSQL (Not only SQL) texnologiyalarining o'rnini to'g'ri baholash, ularning afzallik va kamchiliklarini tushunish hamda har bir loyihaning o'ziga xos talablariga mos optimal yechimni tanlash bugungi kunda dolzarb vazifadir. Bugungi axborot texnologiyalari landshaftida ma'lumotlar hajmi, xilma-xilligi, tezligi va haqiqiy vaqt rejimida ishlov berish zarurati ortib borayotgani, an'anaviy relatsion ma'lumotlar bazalari (RDBMS) imkoniyatlarini chegaralab qo'ymoqda. Bulutli hisoblash, katta ma'lumotlar (Big Data) va mikroservis arxitekturasi kabi zamonaviy tendentsiyalar dasturchilardan moslashuvchan, miqyoslanuvchan va yuqori unumdorlikka ega ma'lumotlar bazasi yechimlarini talab qiladi. Shunga qaramay, ko'plab loyihalarda SQL va NoSQL texnologiyalarini tanlashda chalkashliklar, xato qarorlar qabul qilish holatlari uchraydi, bu esa loyiha xarajatlarining oshishiga va samaradorlikning pasayishiga olib kelishi mumkin. Xususan, O'zbekistonda mavjud tizimlar ko'pincha texnologiyani tanlashda chuqur tahlilga asoslanmasdan, an'anaviy yechimlarga yopishib qolish tendentsiyasini ko'rsatadi, bu esa kelajakda miqyoslanish va texnologik moslashuvchanlik borasida muammolar keltirib chiqarishi mumkin. Mazkur kurs ishi bu bo'shliqlarni to'ldirishga va dasturlash amaliyotida ushbu texnologiyalarni tanlash va qo'llash bo'yicha aniq tavsiyalar berishga qaratilgan. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha xalqaro miqyosda qator tadqiqotlar olib borilgan. Martin Fowler (2012) o'zining "NoSQL Distilled" asarida NoSQL ma'lumotlar bazalari turlarini va ularning xususiyatlarini chuqur tahlil qilib, relatsion bo'lmagan yechimlarning arxitekturasini tushunt ...