KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 25% dan ortig‘ini tashkil etadi va aholining 27% dan ziyodini ish bilan ta’minlaydi [1]. 2023-yilda respublika hududidagi qishloq xo‘jaligi ekinlari maydonlarining umumiy sug‘orish maydoni 4,3 million gektarga yetdi, shundan paxta maydonlari 1,1 million gektar, g‘alla maydonlari esa 1,5 million gektarni tashkil etdi [2]. Global miqyosda qishloq xo‘jaligi suv resurslarining 70% ga yaqinini iste’mol qiladi, bu esa suv tanqisligi va atrof-muhit muammolarining keskinlashishiga olib kelmoqda [3]. Xususan, Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2050-yilga borib global oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talab 50% ga oshishi kutilmoqda, bu esa mavjud suv resurslariga yanada katta bosim o‘tkazadi [4]. Bunday sharoitda suv resurslaridan samarali foydalanish va hosildorlikni oshirish strategik ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida sug‘orish samaradorligi bilan bog‘liq bir qator dolzarb muammolar mavjud. An’anaviy sug‘orish usullari, ayniqsa, ekin maydonlarining katta qismida qo‘llaniladigan egat orqali sug‘orish, suvning 30-50% gacha yo‘qotilishiga olib keladi [5]. Bu esa suv tanqisligi sharoitida resurslarning isrof bo‘lishiga, o‘g‘itlar yuvilib ketishi hisobiga tuproq unumdorligining pasayishiga va ortiqcha xarajatlarga sabab bo‘ladi [6]. Sug‘orish jarayonlarini avtomatik boshqarishga bo‘lgan ehtiyoj aynan shu nuqtai nazardan kelib chiqadi. Raqamli texnologiyalar, IoT (Narsalar interneti), sensorlar va aktuatorlar yordamida suvni ekinlarning aniq ehtiyojiga ko‘ra taqsimlash, nafaqat suv sarfini optimallashtiradi, balki mehnat resurslarini tejaydi, hosildorlikni oshiradi va atrof-muhitga bo‘lgan salbiy ta’sirni kamaytiradi. Shu sababli, sug‘orish jarayonini avtomatik boshqaruvchi qurilmalarni ishlab chiqish va joriy etish mamlakatimiz qishloq xo‘jaligi rivoji uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Sug‘orish jarayonlarini avtomatlashtirish masalasi xalqaro miqyosda uzoq yillardan beri faol o‘rganib kelinmoqda. Amerikalik olim **J. Keller (1990)** o‘zining “Sug‘orish tizimlari dizayni” nomli fundamental ishida tomchilatib sug‘orish tizimlarining nazariy asoslari va samaradorligini isbotlab berdi [7]. **D. Zilberman (2000)** esa sug‘orish texnologiyalarini iqtisodiy tahlil qilib, avtomatlashtirishning fermer xo‘jaliklari rentabelligiga ta’sirini baholagan [8]. **K. E. K. S. Raju ...