KURS ISHI

KIRISH Oziq-ovqat xavfsizligi global muammo bo‘lib qolayotgan bir sharoitda, sut va sut mahsulotlarining iste’mol savati tarkibidagi o‘rni beqiyosdir. Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, global sut mahsulotlari bozori hajmi 2023-yilda taxminan 890 milliard AQSH dollarini tashkil etgan va 2030-yilga borib 1.2 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekistonda esa, O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda respublikada sut chorvachiligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 11.5 million tonnadan oshgan bo‘lib, bu umumiy qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hajmining 25% dan ortig'ini tashkil etadi [2]. Har bir aholi jon boshiga sut iste’moli yillik 250 litrga yaqinlashgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlardagi me’yorlarga yaqinlashmoqda [3]. Sutemizuvchilar nafaqat oziq-ovqat mahsulotlari manbai, balki ekotizim xizmatlarini ta’minlashda, masalan, changlatish, urug‘larni tarqatish va tuproq unumdorligini oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Ularning yashash joylarining qisqarishi, noqonuniy ovchilik va iqlim o‘zgarishi kabi tahdidlar bioxilma-xillikni yo‘qotishga olib kelmoqda, bu esa global miqyosda iqtisodiy va ekologik yo‘qotishlarga sabab bo‘ladi [4]. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, sutemizuvchilarning tabiatdagi va xo‘jalikdagi ahamiyatini atroflicha o‘rganish, ularni saqlash va barqaror foydalanish strategiyalarini ishlab chiqish zamonaviy global va milliy muammolarga yechim topishda muhim hisoblanadi. Bugungi kunda ayrim sutemizuvchilar turlarining soni keskin kamayib bormoqda, ularning yashash joylari buzilishi natijasida ekotizimlarning muvozanati buzilib, qishloq xo‘jaligi hosildorligi pasaymoqda [5]. O‘zbekistonda esa, ayniqsa, cho‘l va tog‘ hududlaridagi noyob sutemizuvchilarning populyatsiyalarini saqlash va ulardan oqilona foydalanish bo‘yicha tizimli yondashuvlar yetarli darajada rivojlanmagan. Mavjud iqtisodiy baholash usullari va risk tahlillari ko‘pincha ularning ekologik va iqtisodiy qadrini to‘liq aks ettirmaydi, bu esa ularni muhofaza qilish bo‘yicha samarali siyosatni shakllantirishga to‘sqinlik qilmoqda [6]. Shu sababli, sutemizuvchilarning tabiatdagi trofik darajadagi o‘rni, ekotizim xizmatlaridagi hissasi, shuningdek, chorvachilik, teri sanoati va tibbiyotdagi iqtisodiy ahamiyatini chuqur tahlil qilish va ularni saqlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zarurati ortib bo ...