KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida tabiiy gaz qazib olish hajmi 2023-yilda 50,5 milliard kub metrni tashkil etgan bo'lib, energiya iste'moli har yili o'rtacha 3% ga oshib bormoqda [1]. Shu bilan birga, 2022-yilda elektr energiyasi iste'moli 73 milliard kVt/soatni tashkil etgan holda, uning ishlab chiqarishdagi yo'qotishlar 15% dan oshgan [2]. Suv resurslari bo'yicha ham vaziyat dolzarb bo'lib, qishloq xo'jaligida sug'orish uchun ishlatiladigan suvning 30-40% gacha qismi eskirgan infratuzilmalar va samarasiz texnologiyalar tufayli isrof bo'ladi [3]. Moddiy resurslarga kelsak, O'zbekistonda yiliga 1,1 million tonnadan ortiq sanoat chiqindilari hosil bo'ladi va ularning atigi 30% ga yaqini qayta ishlanadi, bu esa resurslardan foydalanish samaradorligi pastligini ko'rsatadi [4]. Moliyaviy resurslarni boshqarishda esa, iqtisodiy o'sishga qaramay, mahalliy ishlab chiqarish korxonalarida energiya samaradorligini oshirish va resurs tejaydigan texnologiyalarga investitsiya kiritish uchun yetarli moliyalashtirish mexanizmlari yetishmaydi, bu esa uzoq muddatli barqarorlikka salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin [5]. Yuqorida qayd etilgan raqamlar tabiiy, moddiy va moliyaviy resurslardan samarali foydalanishning nafaqat iqtisodiy, balki ekologik va ijtimoiy jihatdan ham dolzarb ekanligini ko'rsatadi. Iqtisodiyotning turli tarmoqlarida resurslarni tejash va ulardan oqilona foydalanish bo'yicha tizimli yondashuvlarning yetishmasligi, eskirgan texnologiyalar, samaradorligi past boshqaruv mexanizmlari va barqaror investitsiyalarning cheklanganligi bu sohadagi asosiy muammolardir. Kelajak avlodlarning resurs ehtiyojlarini hisobga olgan holda hozirgi iste'mol modellarini qayta ko'rib chiqish, aylanma iqtisodiyot tamoyillarini joriy etish va energiya hamda suv resurslaridan samarali foydalanish choralarini ko'rish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan hisoblanadi. Bu holat mamlakatning iqtisodiy xavfsizligi, ekologik barqarorligi va aholi farovonligini ta'minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi, shuning uchun ushbu mavzu chuqur ilmiy tadqiqotlarni talab etadi. Resurslardan tejamkor foydalanish masalasi jahon iqtisodiy fanida uzoq yillardan buyon dolzarb mavzulardan biri bo'lib kelmoqda. Masalan, D. Meadows, D.L. Meadows, J. Randers va W.W. Behrens III (1972) o'zlarining "O'sish chegaralari" asarida cheklangan resurslardan foydalanish oqibatlarini tahlil qilib, barqaror rivoj ...