KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6% ga o'sdi va bu o'sishning asosiy drayverlaridan biri ichki iste'mol talabi bo'ldi [1]. Xususan, chakana savdo aylanmasi 2023-yilda 10.5% ga oshib, 276.5 trillion so'mga yetdi [2], bu esa aholi sotib olish qobiliyatining yaxshilanganligini va talabning faollashganini ko'rsatadi. Jahon miqyosida esa, global iste'mol bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 60 trillion AQSH dollaridan oshdi [3], bu iqtisodiy o'sishda talab omilining markaziy rolini yana bir bor tasdiqlaydi. Ushbu raqamlar talabning iqtisodiy rivojlanishdagi hal qiluvchi ahamiyatini va uning barqaror o'sishni ta'minlashdagi markaziy o'rnini yaqqol namoyon etadi. Hozirgi davrda talabning mohiyatini, uning shakllanish mexanizmlarini va miqdoriga ta'sir etuvchi omillarni chuqur o'rganish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Iqtisodiyotdagi beqarorlik, inflyatsiya bosimi va resurslarning cheklanganligi sharoitida talabni to'g'ri baholash, prognozlash va boshqarish iqtisodiy siyosatning samaradorligini oshirish, korxonalarning raqobatbardoshligini ta'minlash hamda aholi farovonligini oshirish uchun kalit hisoblanadi. Shuningdek, iste'molchilarning xulq-atvoridagi o'zgarishlar, raqamli texnologiyalarning rivojlanishi va global ta'minot zanjirlaridagi uzilishlar kabi yangi chaqiriqlar talab tushunchasiga bo'lgan an'anaviy yondashuvlarni qayta ko'rib chiqishni talab qiladi. Shu nuqtai nazardan, talabning harakatlantiruvchi kuchlarini aniqlash va ularni samarali boshqarish yo'llarini izlash iqtisodiyot nazariyasi oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir. Talab nazariyasini o'rganish bo'yicha jahon iqtisodiy fanida bir qator yetakchi olimlar fundamental tadqiqotlar olib borganlar. Alfred Marshall (1890) o'zining "Iqtisodiyot tamoyillari" asarida narx va talab miqdori o'rtasidagi teskari bog'liqlikni, ya'ni talab qonunini ilmiy asoslagan va talab egri chizig'i konsepsiyasini taqdim etgan [4]. Jon Meynard Keyns (1936) esa "Ish bilan ta'minlash, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida samarali talab kontseptsiyasini rivojlantirib, makroiqtisodiy darajada talabning iqtisodiy o'sishdagi rolini asoslab bergan [5]. Pol Samuelson (1947) "Iqtisodiy tahlil asoslari" kitobida talabning ratsional xulq-atvor nazariyasini ishlab chiqqan va iste'molchining afzalliklarini matematik modellar yordamid ...