KURS ISHI

KIRISH Jahon mamlakatlarida energiya samaradorligi va undan foydalanish texnologiyalarini takomillashtirishga qaratilgan sa'y-harakatlar tobora ortib bormoqda. Xususan, quyosh energiyasidan foydalanish sohasida olib borilayotgan tadqiqotlar natijasida fotoelektr effektini chuqurroq o'rganish va uning amaliy qo'llanilishini kengaytirishga qaratilgan ishlar muhim o'rin tutmoqda. Jahon quyosh energiyasi bozori hajmi 2023-yilda 200 milliard dollardan oshib [1], kelgusi yillarda esa yillik o'sish sur'ati 15% ga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. O'zbekistonda ham quyosh energetikasini rivojlantirish bo'yicha strategik dasturlar qabul qilingan bo'lib, 2030-yilgacha quyosh elektr stansiyalari quvvatini 7 GVt ga yetkazish ko'zda tutilgan [3]. Bunday sharoitda, fotoeffekt hodisasini, xususan, uning Eynshteyn formulasi orqali ifodalanishini chuqur tushunish va amaliy qo'llash imkoniyatlarini o'rganish nafaqat ilmiy, balki iqtisodiy jihatdan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda fotoeffekt texnologiyalarini yanada takomillashtirish, ularning samaradorligini oshirish va yangi materiallarni sintez qilish bo'yicha izlanishlar davom etmoqda. Xususan, fotoelektron emissiyasini turli tashqi omillar (harorat, materialning sirt xususiyatlari, yorug'likning to'lqin uzunligi va intensivligi) ta'sirida o'rganish va Eynshteyn formulasining ularga moslashuvini aniqlash muhim ilmiy vazifalar qatoridan o'rin egallaydi. Fotoeffekt hodisasi va uning kvant nazariyasi fanni rivojlantirishda muhim rol o'ynagan. Ushbu sohadagi dastlabki tadqiqotlar Genrix Gers tomonidan 1887-yilda amalga oshirilgan bo'lib, u metall yuzasiga ultrabinafsha nurlar tushganda elektr uchqunlari hosil bo'lishini kuzatgan [4]. Keyinchalik, Yozef Stefan va Lyudvig Boltzman o'zlarining termoelektron emissiya bo'yicha tadqiqotlari bilan bu sohaga hissa qo'shganlar. Albert Eynshteyn 1905-yilda bu hodisani yorug'likning kvant tabiatiga asoslanib tushuntirib bergan va fotoeffekt uchun mashhur Eynshteyn formulasini (E_k_max = hf - W) taklif etgan, bu kashfiyoti uchun 1921-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo'lgan [5]. Maks Plank o'zining kvant nazariyasi bilan yorug'lik energiyasining diskret qismlardan (fotonlardan) iboratligini asoslab bergan bo'lsa,Robert Milliken o'zining tajribalari bilan Eynshteyn formulasining haqiqiy ekanligini aniq isbotlab, Plank doimiysining (h) qiymatini yuqori aniqlikda o'lchagan [6]. X ...