KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda sun'iy intellekt (AI) va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalariga global investitsiyalar hajmi 66,8 milliard AQSH dollarini tashkil etdi [1]. Bu raqam 2022-yilga nisbatan 28% o‘sishni ko‘rsatib, matn tahlili va uni tushunishga bo‘lgan ehtiyojning naqadar dolzarb ekanligini yaqqol namoyish etmoqda. O‘zbekistonda ham raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish dasturlari doirasida NLP texnologiyalariga bo‘lgan talab ortib bormoqda; 2023-yilda mahalliy korxonalar tomonidan bu sohadagi dasturiy ta’minot va xizmatlarga sarflangan mablag‘lar qariyb 35 million AQSH dollariga yetdi, bu 2022-yilga nisbatan 40% o‘sishdir [2]. Ayniqsa, o‘zbek tilidagi matnlarni avtomatik qayta ishlash, jumladan, sentiment tahlili, mashina tarjimasi va avtomatik qisqartirish kabi yo‘nalishlarda sifatli yechimlarga talab keskin oshgan. Ushbu o‘zgarishlar matnni sintaktik birlik sifatida chuqur o‘rganish, uning tuzilishi va qoidalarini aniqlash, samarali algoritm va modellarni yaratish uchun fundamental ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot mavzusining dolzarbligi nafaqat ilmiy-nazariy, balki amaliy jihatdan ham juda muhimdir. Zamonaviy axborot texnologiyalari, xususan, katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) qayta ishlash zarurati matnni nafaqat so‘zlar ketma-ketligi, balki ma’lum bir ma’no va strukturaviy yaxlitlikka ega bo‘lgan sintaktik birlik sifatida o‘rganishni taqozo etadi. Mavjud NLP tizimlarining aksariyati g‘arb tillari uchun ishlab chiqilgan bo‘lib, o‘zbek tilining aglyutinativ tabiati va morfologik murakkabligi sababli ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llashda qator muammolar yuzaga keladi. Masalan, o‘zbek tilida so‘z shakllarining ko‘pligi va ega-kesim mosligi kabi sintaktik xususiyatlar standart parseserlar uchun katta qiyinchilik tug‘diradi [3]. Bu holat o‘zbek tilining o‘ziga xos sintaktik qonuniyatlarini chuqur o‘rganish va uning asosida yangi, samarali sintaktik tahlil modellari yaratish zaruriyatini yanada oshiradi. Matnning sintaktik birlik sifatidagi tabiati uzoq vaqtdan beri tilshunoslikda muhokama qilinadigan fundamental masalalardan biri bo‘lib kelgan. Jahon tilshunosligida bu yo‘nalishda J. Firth (1957) kontekstning ma’no shakllanishidagi rolini ta’kidlab, matnning sintaktik darajasini chuqur o‘rganish zarurligini ilgari surgan [4]. N. Chomsky (1957) o‘zining generativ grammatika nazariyasida gaplarning chuqur va ustki tuzilishini farqlab, har qa ...