KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon tovar ayirboshlash hajmi 28 trillion AQSh dollarini tashkil etib, global iqtisodiyotning dinamik oʻsishini namoyish etdi [1]. Oʻzbekistonning tashqi savdo aylanmasi 2023-yilda 62,6 milliard AQSh dollariga yetdi, bu soʻnggi besh yillikda oʻrtacha 18% oʻsishni koʻrsatmoqda [2]. Xususan, Oʻzbekistonning eksport salohiyati 2023-yilda 24,7 milliard AQSh dollariga yetib, asosan sanoat mahsulotlari, toʻqimachilik va qishloq xoʻjaligi tovarlari hisobiga oshdi [3]. Bu raqamlar tovar ishlab chiqarishning jahon va milliy iqtisodiyotlardagi markaziy rolini yaqqol koʻrsatib, uning iqtisodiy oʻsish, bandlik va aholi farovonligini taʼminlashdagi asosiy funksiyasini taʼkidlaydi. Tovar ishlab chiqarishning vujudga kelishi va rivojlanish sabablarini chuqur tahlil qilish zamonaviy iqtisodiy tizimlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchlarini anglash uchun fundamental ahamiyatga ega. Hozirgi globallashuv davrida tovar ishlab chiqarish sohasida raqobatning kuchayishi, texnologik innovatsiyalarning tezkorligi va iste’molchilar talablarining oʻzgaruvchanligi natijasida yangi muammolar paydo boʻlmoqda. Masalan, xalqaro taʼminot zanjirlarining uzilishi, yashil iqtisodiyotga oʻtish zarurati va raqamli transformatsiya jarayonlari tovar ishlab chiqaruvchilardan yangicha yondashuvlarni talab qiladi. Shuningdek, Oʻzbekiston sharoitida tovar diversifikatsiyasini oshirish, yuqori qoʻshimcha qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishni ragʻbatlantirish, mahalliylashtirish darajasini oshirish hamda eksport salohiyatini yanada rivojlantirish kabi masalalar dolzarb boʻlib qolmoqda. Bu muammolarni hal etish uchun tovar ishlab chiqarishning tarixiy rivojlanish bosqichlarini, uni shakllantirgan iqtisodiy sabablarni va zamonaviy tendensiyalarni chuqur oʻrganish zarurati ushbu tadqiqot mavzusining dolzarbligini yanada oshiradi. Tovar ishlab chiqarishning nazariy asoslari va rivojlanish tendensiyalari jahon miqyosida koʻplab olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Adam Smit (1776) oʻzining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari toʻgʻrisida tadqiqot" asarida mehnat taqsimoti va tovar almashinuvi gʻoyasini ilgari surib, tovar ishlab chiqarishning samaradorligini tushuntirgan [5]. Devid Rikardo (1817) esa "Siyosiy iqtisodiyot va soliqqa tortish tamoyillari" asarida nisbiy ustunlik nazariyasini ishlab chiqib, xalqaro tovar almashinuvi va ixtisoslashuvning ahamiyatini koʻrsatgan [6]. Ka ...