KIRISH Tovar-moddiy zahiralar (TMZ) korxona faoliyatining eng muhim va hajmli aktiv turlaridan biri bo‘lib, ularning samarali hisobi va boshqaruvi har qanday iqtisodiy subyektning barqarorligi va raqobatbardoshligini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat sanoat korxonalarining umumiy aylanma mablag‘lari tarkibida tovar-moddiy zahiralar ulushi o‘rtacha 40-55% ni tashkil etgan [1]. Chakana savdo sektorida bu ko‘rsatkich hatto 60% dan oshishi mumkin [2]. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2023-yil yakunlari bo‘yicha hisobotlariga ko‘ra, ishlab chiqarish xarajatlari tarkibida material resurslarining ulushi 70% ga yaqinlashgan, bu esa ularning tannarxni shakllantirishdagi ahamiyatini ko‘rsatadi [3]. Ushbu raqamlar TMZ ning korxona moliyaviy natijalari, likvidligi va to‘lov qobiliyatiga bevosita ta’sirini yaqqol namoyish etadi, ularni samarali boshqarish orqali xarajatlarni 10-15% ga qisqartirish, foyda marjasini esa 5-7% ga oshirish mumkin [4]. Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida tovar-moddiy zahiralar hisobini yuritish nafaqat qonunchilik talablariga rioya qilish, balki korxonaning strategik qarorlar qabul qilishida asosiy omilga aylangan. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (MHXS) va milliy hisob standartlari (MHS) o‘rtasidagi farqlar, hisob siyosatini shakllantirishdagi xatoliklar, inventarizatsiyani o‘tkazishdagi kamchiliklar va zahiralarni baholash usullarining noto‘g‘ri tanlanishi korxonalarning moliyaviy hisobotlarida jiddiy buzilishlarga olib kelishi mumkin [5]. Natijada, korxonalar o‘z resurslaridan samarasiz foydalanadi, bu esa ortiqcha saqlash xarajatlari, eskirish va yo‘qotishlar bilan birga, bozor talablariga tezkor moslashish imkoniyatini cheklaydi. Ayniqsa, O‘zbekiston iqtisodiyotining ochiqligi va raqobatning kuchayishi sharoitida, bu muammolar korxonalarning barqaror rivojlanishiga to‘siq bo‘lmoqda. Shu bois, tovar-moddiy zahiralar hisobini takomillashtirish, uni zamonaviy talablarga javob beradigan darajaga ko‘tarish va raqamli texnologiyalar yordamida optimallashtirish bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy vazifadir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosdagi ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Xususan, amerikalik olim Robert Kaplan (1983) va Robin Coo ...