KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda tovarlar va xizmatlar aylanmasi 2022-yilga nisbatan 5,8% ga o'sib, 599,1 trillion so'mni tashkil etdi [1]. Jumladan, iste'mol tovarlari ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 7,9% ga oshib, 274,3 trillion so'mga yetdi, bunda oziq-ovqat mahsulotlari ulushi 45,2% ni, nooziq-ovqat mahsulotlari 54,8% ni tashkil etdi [2]. Shu bilan birga, 2023-yilda aholi jon boshiga xarid qobiliyati indeksi 102,4% ga yetdi, bu esa tovarlarga bo'lgan talabning o'zgaruvchanligini va qiymat farqlanishi mexanizmlarining ahamiyatini ko'rsatadi [3]. Global miqyosda esa, elektron tijorat bozorining hajmi 2023-yilda 6,3 trillion AQSh dollarini tashkil etdi va 2027-yilga borib 8,1 trillion AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa tovar qiymatining farqlanishi strategiyalari global savdoda qanchalik muhim rol o'ynayotganini aks ettiradi [4]. Bugungi kunda iste'molchilarning o'zgaruvchan talablari, raqobatning kuchayishi va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi sharoitida tovar qiymatining farqlanishi masalasi tobora dolzarb tus olmoqda. An'anaviy qiymat nazariyalari tovarlarning iste'mol va ayirboshlash qiymatlari o'rtasidagi paradoksal holatlarni to'liq izohlab bera olmayapti. Ayniqsa, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda bozor segmentatsiyasi, narx diskriminatsiyasi va mahsulot differensiatsiyasi strategiyalarini samarali qo'llash orqali raqobatbardoshlikni oshirish, iqtisodiy o'sishni ta'minlash hamda iste'molchilarning turli ehtiyojlarini qondirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, "qiymat paradoksi" deb ataluvchi hodisa — kundalik hayotda eng zarur bo'lgan suvning qiymati past, lekin foydaliligi kamroq bo'lgan olmosning qiymati yuqori bo'lishi — iqtisodiy mantiqda hal etilmagan savollarni keltirib chiqaradi va zamonaviy bozor sharoitida uning yangi jihatlarini tadqiq etishni talab qiladi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon iqtisodiy adabiyotlarida qator yirik tadqiqotlar mavjud. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to'g'risida" asarida tovar qiymatining ikkita shakli – iste'mol qiymati va ayirboshlash qiymatini birinchi bo'lib ta'riflab bergan va "qiymat paradoksi"ni suv va olmos misolida ko'rsatgan [5]. Karl Marks (1867) "Kapital" asarida tovar qiymatining asosini mehnat nazariyasidan kelib chiqqan holda tahlil qilgan va ijtimoiy zarur mehnat sarfini ...