KURS ISHI

KIRISH Suv resurslarini samarali boshqarish va taqsimlash bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonda sug‘oriladigan ekin maydonlari qishloq xo‘jaligi yalpi ichki mahsulotining qariyb 30% ini tashkil etadi va mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi [1]. 2023-yil ma'lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonning umumiy suv resurslari hajmi taxminan 52-54 mlrd m³ ni tashkil etadi, shundan 80% dan ortig‘i qishloq xo‘jaligiga sarflanadi [2]. Shu bilan birga, suv taqsimlash kanallarida suv yo‘qotilishining o‘rtacha darajasi 30-40% gacha yetishi [3], mavjud infratuzilmalarning eskirganligi va gidrotexnik inshootlarning yetarli darajada optimallashtirilmaganligi bilan bog‘liqdir. Ushbu yo‘qotishlar iqtisodiy samaradorlikni pasaytiribgina qolmay, balki mintaqaviy suv tanqisligi muammosini yanada chuqurlashtiradi. Misol uchun, Amudaryo va Sirdaryo havzasidagi suv resurslaridan foydalanishda zamonaviy boshqaruv mexanizmlarining yetishmasligi mintaqadagi agrar sektorning barqarorligiga salbiy ta'sir ko‘rsatmoqda [4]. Mazkur tadqiqot mavzusi aynan shu muammolarning dolzarbligi bilan bog‘liq. Suv taqsimlash kanallarining ishchi xarakteristikasini aniq hisoblab chiqish va optimallashtirish, ayniqsa T-1 tipidagi trapetsiya shaklidagi kanallar uchun, suv resurslaridan foydalanish samaradorligini aniq miqdorda yaxshilash imkonini beradiga xizmat qiladi. Mavjud suv taqsimlash tizimlarida an'anaviy hisob-kitob usullari ko‘pincha real ish sharoitlarini to‘liq aks ettirmasligi sababli, suv resurslarining haddan tashqari sarfi yoki yetishmasligi kabi muammolar yuzaga keladi [5]. Jumladan, kanallarning geometrik va gidravlik parametrlarini to‘g‘ri baholash, suv sarfi, oqim tezligi va suv sathining optimal nisbatlarini aniqlash orqali, texnogen avariyalar xavfini kamaytirish va suv yo‘qotishlarini minimallashtirish mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirishga, ekologik barqarorlikni ta'minlashga va mintaqaviy iqtisodiyotni rivojlantirishga bevosita hissa qo‘shadi [6]. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha, jahon miqyosida gidrotexnika va suv resurslari boshqaruvi sohasida ko‘plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Akademik Manning (1891) ochiq kanallardagi oqim tezligini hisoblash uchun empirik formulani taklif etgan bo‘lib, bu formula bugungi kund ...