KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida irrigatsiya tizimlari qishloq xo'jaligi yalpi mahsulotining 25% dan ortig'ini, yalpi ichki mahsulotning (YaIM) esa 17% ini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi [1]. Bugungi kunda mamlakatning sugʻoriladigan yer maydonlari 4,3 million gektardan oshadi [2], bu esa suv resurslarini samarali boshqarish va taqsimlashni juda muhim vazifaga aylantiradi. Ayniqsa, T-1 tipidagi taqsimlagich kanallari orqali suv oqimini aniq nazorat qilish va boshqarish ekinlar hosildorligini oshirish, suv isrofgarchiligini kamaytirish va atrof-muhit barqarorligini taʼminlash uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Suv resurslaridan foydalanish samaradorligini 10-15% ga oshirish agrosanoat kompleksida har yili milliardlab so'mlik iqtisodiy foyda keltirishi mumkin [3]. Shuningdek, 2030-yilga qadar O'zbekistonda aholi sonining o'sishi va qishloq xo'jaligi mahsulotlariga bo'lgan talabning 30% ga oshishi prognoz qilinmoqda [4], bu esa mavjud suv resurslaridan yanada ratsional foydalanishni talab qiladi. Mavjud irrigatsiya tizimlarida suvni taqsimlashda yuzaga keladigan koʻplab muammolar, jumladan, suv oqimining notekisligi, gidrotexnik inshootlarning eskirganligi va suv taqsimotining aniqligini taʼminlovchi ilmiy asoslangan metodologiyalarning yetishmasligi dolzarb hisoblanadi. Xususan, trapetsiya shaklidagi T-1 taqsimlagich kanallarining ishchi xarakteristikasini aniq tuzish va ularning optimal hT-1 parametrini belgilash ushbu muammolarni hal qilishda asosiy omil bo'lib xizmat qiladi. Aks holda, har yili ekin maydonlarining 5-7% ida suv tanqisligi tufayli hosildorlikning 10-20% ga pasayishi kuzatilishi mumkin [5]. Natijada, ushbu tadqiqot suvni boshqarish samaradorligini oshirish, iqtisodiy yoʻqotishlarni minimallashtirish va mintaqaviy suv xavfsizligini mustahkamlash uchun ilmiy asoslangan yechimlarni taqdim etishga qaratilgan bo'lib, uning dolzarbligi va zaruriyati beqiyosdir. Gidravlik inshootlar va taqsimlagich kanallarining ishchi xarakteristikalarini o'rganish bo'yicha jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Akademik F. Engel (1966) gidravlik modellashda o'xshashlik nazariyasini ishlab chiqdi va turli o'lchamdagi inshootlar uchun universal xarakteristikalarni yaratish imkoniyatini ko'rsatib berdi [6]. Manning (1891) tomonidan taklif qilingan silliqlik koeffitsienti formulasi ochiq kanallardagi oqim tezligini aniqlashda klassik yo ...