KURS ISHI

KIRISH Urugʻli paporitniksmonlar va sagovniksimonlar kabi qadimgi oʻsimliklar guruhini oʻrganish nafaqat paleontologiya, balki zamonaviy biologiya, ekologiya va bioteknologiya uchun ham gʻoyat dolzarbdir. Global miqyosda oʻsimlik turlarining yoʻqolish tezligi taxminan yuz yil ichida ming baravargacha oshgani qayd etilgan boʻlib [1], bu holat ayniqsa relikt turlarga nisbatan yanada xavotirlidir. Oʻzbekistonning oʻzida ham biologik xilma-xillikni saqlashga qaratilgan choralar kuchaytirilmoqda; masalan, soʻnggi besh yil ichida mamlakatdagi qoʻriqlanadigan tabiiy hududlar maydoni 15% ga oshgan boʻlsa-da [2], noyob va endemik oʻsimlik turlarining muhofazasi hali ham jiddiy muammo boʻlib qolmoqda. Sagovniksimonlarning global yashash areali soʻnggi 50 yil ichida 30% ga qisqargani va ularning 60% dan ortigʻi yoʻqolib ketish xavfi ostida ekanligi global miqyosda kuzatilgan [3]. Bu esa ushbu guruh vakillarining genetik xilma-xilligini oʻrganish va saqlashning muhimligini koʻrsatadi. Mavjud tadqiqotlar va yutuqlarga qaramay, urugʻli paporitniksmonlar va sagovniksimonlarning evolyutsion tarixi, ekologik ahamiyati hamda hozirgi davrdagi tarqalishining molekulyar genetik asoslari yetarlicha oʻrganilmagan. Ayniqsa, global iqlim oʻzgarishlari sharoitida bu relikt turlarning yashashga moslashish mexanizmlari, genetik barqarorligi va populyatsion dinamikasi boʻyicha chuqur ilmiy ishlar talab etiladi. Ularning qadimgi flora va faunaning shakllanishidagi roli, shuningdek, kelajakdagi biotexnologik ilovalar uchun potentsial manba sifatidagi ahamiyati bugungi kunda ham toʻliq ochib berilmagan. Masalan, ushbu oʻsimliklarning genetik materiallarini saqlash, ularni madaniy sharoitda oʻstirish va tabiiy populyatsiyalarini tiklash boʻyicha amaliy yechimlar ishlab chiqish dolzarb vazifadir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi boʻyicha dunyo olimlari orasida bir qator muhim tadqiqotlar amalga oshirilgan. Fransuz paleobotanisti Henri L. Potonié (1903) oʻzining "Leçons de paléobotanique" asarida urugʻli paporitniksmonlarning morfologik xususiyatlarini va ularning toshqotgan qoldiqlarini batafsil tahlil qilib, ularni qadimgi oʻsimliklar evolyutsiyasidagi asosiy boʻgʻinlardan biri sifatida tasniflagan [5]. Angliyalik botanik Albert C. Seward (1917) oʻzining fundamental "Fossil Plants" nomli toʻrt jildlik ishida urugʻli paporitniksmonlarning dunyo boʻylab tarqalishini va ularning stratigraf ...