KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida jismoniy va yuridik shaxslar o'rtasida yuzaga keladigan moliyaviy munosabatlar ichida debitorlik qarzlari muhim o'rin tutadi. 2023-yil yakunlariga ko'ra, dunyo bo'yicha korporativ sektorning jami debitorlik qarzlari hajmi taxminan 15,7 trillion dollarga yetdi, bu jahon yalpi ichki mahsulotining qariyb 18 foizini tashkil etadi [1]. O'zbekistonda esa, so'nggi yillarda iqtisodiyotni erkinlashtirish va tadbirkorlikni rag'batlantirish siyosati natijasida, korxonalar o'rtasidagi savdo operatsiyalari hajmi oshib, natijada debitorlik qarzdorlikning umumiy hajmi ham sezilarli darajada ko'paydi. Masalan, 2023-yilda O'zbekistondagi yirik va o'rta korxonalar bo'yicha umumiy debitorlik qarzlari hajmi o'tgan yilga nisbatan 22% ga oshib, 78,5 trillion so'mga yetdi [2]. Shundan uzoq muddatli debitorlik qarzlari, ya'ni undirish muddati 12 oydan ortiq bo'lgan qarzdorliklar, jami debitorlik qarzlarning 15% ni tashkil etdi. Bu ko'rsatkichlar, ayniqsa, iqtisodiyotning rivojlanish bosqichida bo'lgan mamlakatlarda, korxonalarning likvidligi va moliyaviy barqarorligiga jiddiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shu bilan birga, kechiktirilgan xarajatlar, ya'ni kelgusi davrlarga taalluqli bo'lgan joriy xarajatlarni to'g'ri hisobga olmaslik moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini pasaytirishi mumkin. Uzoq muddatli debitorlik qarzlari va kechiktirilgan xarajatlar hisobining dolzarbligi bugungi kunda iqtisodiyotning global va mahalliy rivojlanish tendensiyalari bilan chambarchas bog'liq. Korxonalarning moliya-xo'jalik faoliyatini to'g'ri va ob'ektiv aks ettirish, ularning investitsiyaviy jozibadorligini oshirish, shuningdek, potensial moliyaviy risklarni oldindan aniqlash uchun bu masalalarning ilmiy-amaliy jihatdan chuqur o'rganilishi zarur. O'zbekiston sharoitida bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonida korxonalarning moliyaviy boshqaruvi tizimida yangi tushunchalar va usullarni joriy etish talab etilmoqda. Xususan, uzoq muddatli debitorlik qarzlari bo'yicha hisob-kitoblarning to'g'riligi, ularni baholashning samarali mexanizmlari hamda kechiktirilgan xarajatlarni to'g'ri kapitalizatsiya qilish va muddati o'tgan xarajatlarni hisobdan chiqarish kabi jihatlar ko'plab korxonalarda hali ham muammoli bo'lib qolmoqda. Ushbu muammolar moliyaviy natijalarning buzib ko'rsatilishi, soliqqa tortish bazasining noto'g'ri shakllanishi va investitsion qarorlarning samaradorligin ...