KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda xorijiy valyuta bozoridagi savdo hajmi 2022-yilga nisbatan 28% ga o‘sib, 35 milliard AQSh dollaridan oshgan [1]. Ushbu o‘sish mamlakat iqtisodiyotining tashqi savdo faoliyati kengayishi va investitsion jozibadorlikning ortishi bilan bevosita bog‘liq. Jahon valyuta bozori, shuningdek, kunlik aylanmasi 7 trillion AQSh dollaridan ziyodni tashkil etadi [2], bu esa valyuta kurslarining global iqtisodiyotdagi markaziy rolini yaqqol ko‘rsatadi. Valyuta kursi — bir mamlakat valyutasining boshqa mamlakat valyutasidagi ifodasi bo‘lib, u nafaqat tashqi savdo hajmlari, balki ichki narxlar, inflyatsiya va investitsion qarorlarga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, valyuta kursining dinamikasini chuqur tahlil qilish, uning shakllanish mexanizmlarini tushunish va optimallashtirish bo‘yicha samarali strategiyalar ishlab chiqish har bir ochiq iqtisodiyot uchun, xususan O‘zbekiston uchun nihoyatda dolzarb vazifadir. Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotida valyuta kursining barqarorligini ta’minlash va uni optimal darajada ushlab turish masalasi katta ahamiyat kasb etmoqda. Iqtisodiyotning liberallashuvi va xalqaro bozorlarga integratsiyalashuvi jarayonida valyuta kursining o‘zgaruvchanligi eksport va import operatsiyalari hajmlariga, investitsiya loyihalariga va aholi xarid qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi sharoitda, valyuta siyosatining samaradorligini oshirish, valyuta kursidagi keskin tebranishlarni yumshatish va iqtisodiy subyektlar uchun bashorat qilinadigan muhit yaratish bo‘yicha aniq mexanizmlar va tavsiyalar yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Ayniqsa, global va regional iqtisodiy shoklar sharoitida valyuta risklarini samarali boshqarish, nominal va real valyuta kurslari o‘rtasidagi optimal muvozanatni topish hamda valyuta kursining mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishiga ijobiy ta’sirini kuchaytirish dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Ushbu tadqiqot aynan shu bo‘shliqlarni to‘ldirishga, valyuta kursini optimallashtirish bo‘yicha amaliy yechimlarni taklif etishga qaratilgan. Valyuta kurslari nazariyasi va amaliyoti jahon iqtisodiyotshunosligida uzoq yillardan buyon chuqur o‘rganilib kelinmoqda. Nobel mukofoti sovrindori Robert Mundell (1962) va Marcus Fleming (1962) tomonidan ishlab chiqilgan Mundell-Fleming modeli [3] ochiq iqtisodiyot sharoitida ...