KURS ISHI

KIRISH Jahon valyuta bozorining kunlik aylanmasi 2022-yilda 7,5 trillion AQSH dollarini tashkil etib, 2019-yildagi 6,6 trillion dollarga nisbatan 13.6% ga o‘sishni ko‘rsatdi [1]. Bu global iqtisodiyotda valyuta munosabatlarining beqiyos ahamiyatidan dalolat beradi. O‘zbekiston Respublikasida esa 2023-yilda valyuta savdolari hajmi 51,7 milliard AQSH dollariga yetib, 2022-yilga nisbatan 28% ga o‘sganligi qayd etildi [2]. Ushbu o‘sish mamlakat iqtisodiyotining jahon iqtisodiyoti bilan integratsiyasining kuchayib borayotganini, valyuta munosabatlari va xalqaro valyuta bozorlarining milliy iqtisodiyot uchun strategik ahamiyat kasb etayotganini ko‘rsatadi. Markaziy bankning erkin konvertatsiyaga o‘tishi, milliy valyuta kursining shakllanishida bozor mexanizmlarining rolini oshirishi kabi islohotlar xalqaro valyuta bozorlari bilan o‘zaro aloqalarni yanada chuqurlashtirmoqda. Global iqtisodiyotdagi beqarorlik, savdo urushlari, geosiyosiy keskinliklar va davom etayotgan pandemiyadan keyingi tiklanish jarayonlari valyuta kurslarining yuqori volatilligiga olib kelmoqda. Masalan, 2022-yilda rivojlangan mamlakatlarning valyuta kurslari o‘rtacha 12% ga o‘zgargan [3]. Bu esa korxonalar, investorlar va davlatlar uchun valyuta risklarini boshqarishni yanada dolzarb vazifaga aylantiradi. O‘zbekiston sharoitida ham milliy valyuta kursining barqarorligini ta’minlash, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va eksport salohiyatini oshirish valyuta munosabatlarini chuqur tahlil qilishni talab etadi. Ayniqsa, to‘lov balansining barqarorligini ta’minlash, valyuta siyosatining samaradorligini oshirish va xalqaro valyuta bozorlaridagi tendensiyalarni O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’sirini baholash muhim ahamiyatga ega. Shu bois, valyuta munosabatlari va xalqaro valyuta bozorlarining nazariy asoslarini tahlil qilish, ularning amaliy jihatlarini o‘rganish va O‘zbekiston uchun samarali tavsiyalar ishlab chiqish zarurati ushbu tadqiqot mavzusining dolzarbligini belgilaydi. Valyuta munosabatlari va xalqaro valyuta bozorlari masalalari jahon iqtisodiyotining eng fundamental muammolaridan biri bo‘lib, ko‘plab taniqli olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, Robert Mundell (1961) o‘zining “Optimal valyuta zonalari” nazariyasi bilan valyuta kurslarining barqarorligini ta’minlashda ma’lum bir mintaqalarning iqtisodiy integratsiyasi muhimligini ko‘rsatdi [4]. Rudiger Dornbusch (1976) “Valy ...