KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda jahon miqyosida korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot va xizmatlarning umumiy xarajati 70 trillion AQSH dollaridan oshdi, shundan 15-20% i bevosita xarajatlar boshqaruvi samarasizligi tufayli yo‘qotildi [1]. O‘zbekiston iqtisodiyoti sharoitida ham xarajatlar hisobi tizimini takomillashtirish dolzarb hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat sanoat korxonalarining umumiy daromadidagidan tannarx ulushi o‘rtacha 70-75% ni tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich rivojlangan davlatlarga nisbatan 5-10% yuqori [2]. Bu esa mahalliy korxonalar uchun narx raqobatbardoshligini ta’minlash va foyda marjasini oshirishda xarajatlarni samarali boshqarishning muhimligini ko‘rsatadi. Xususan, qurilish sohasida loyiha xarajatlarining 10-15% gacha oshib ketishi, ishlab chiqarishda esa noto‘g‘ri xarajatlar taqsimoti sababli rentabellikning 3-5% ga pasayishi kuzatilmoqda [3]. Mavjud iqtisodiy sharoitda, ayniqsa O‘zbekistonning jahon iqtisodiy integratsiyasidagi faol ishtiroki fonida, korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish, mahsulot va xizmatlar tannarxini optimallashtirish, shuningdek, moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda xarajatlar hisobining o‘rni yanada ortib bormoqda. Samarali xarajatlar hisobi tizimining yo‘qligi moliyaviy resurslarni noto‘g‘ri taqsimlash, investitsion qarorlarda xatoliklarga yo‘l qo‘yish, ishlab chiqarish jarayonlarida isrofgarchiliklarning ortishiga va oxir-oqibat korxonaning bozor pozitsiyasini zaiflashishiga olib kelishi mumkin. Shu boisdan, xarajatlar hisobi nazariyasi va amaliyotini chuqur o‘rganish, uning boshqaruv qarorlari qabul qilishdagi ahamiyatini tahlil qilish hamda mahalliy sharoitlarga mos samarali usullarni taklif etish bugungi kunda o‘ta muhim masaladir. Xarajatlar hisobi nazariyasi va amaliyotining rivojlanishiga jahon miqyosida ko‘plab olimlar o‘z hissalarini qo‘shgan. Xususan, **Robert Kaplan** va **Robin Cooper** faoliyat asosidagi xarajatlar hisobi (Activity-Based Costing – ABC) metodologiyasini ishlab chiqib, an’anaviy xarajatlar hisobidagi kamchiliklarni bartaraf etishga va bilvosita xarajatlarni aniqroq taqsimlashga imkon beruvchi yondashuvni taklif etdilar [5]. **Eliyahu Goldratt** "Cheklovlar nazariyasi" (Theory of Constraints) orqali ishlab chiqarish jarayonlaridagi cheklovchi omillarni aniqlash va ularni boshqarish orqali umumiy ...