KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda jahon miqyosida inson xotirasini o'rganishga qaratilgan ilmiy-amaliy tadqiqotlar tobora kuchayib bormoqda. Xususan, xotira jarayonlarining murakkabligi va xilma-xilligi uni psixologik tadqiqotlarning markaziy mavzularidan biriga aylantirgan. Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda dunyo bo'yicha demensiya bilan kasallanganlar soni 55 milliondan oshib, 2050-yilga borib bu ko'rsatkich 139 millionga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekistonda esa, so'nggi besh yilda aqliy salomatlikni muhofaza qilish va xotira buzilishlari bilan bog'liq muammolar bo'yicha murojaatlar 12% ga o'sganligi kuzatilgan [2]. Ushbu raqamlar xotira jarayonlari va ularning buzilishlarini chuqur o'rganishning nafaqat nazariy, balki amaliy ham dolzarbligini ko'rsatadi. Inson faoliyatining barcha jabhalarida xotira muhim rol o'ynaydi – bu ta'lim, kasbiy mahoratni shakllantirish, ijtimoiy munosabatlarni o'rnatish va hatto shaxsiy hayotiy tajribalarni saqlash uchun zarurdir. Xotira jarayonlarining murakkabligi, uning turli darajalarda namoyon bo'lishi hamda buzilishlarining keng tarqalganligi bu mavzuni bugungi kun psixologiyasida eng muhim va dolzarb tadqiqot yo'nalishlaridan biriga aylantirgan. Hozirgi kunda xotiraning biologik, neyrofiziologik va psixologik mexanizmlarini tushunishda sezilarli yutuqlarga erishilgan bo'lsa-da, xotira buzilishlarining oldini olish va davolashga oid samarali usullar, shuningdek, xotirani rivojlantirishning eng optimal yo'llari hali ham to'liq o'rganilgan emas. Ayniqsa, global axborot oqimining kuchayishi, stress omillarining ortishi sharoitida insonning axborotni qabul qilish, saqlash va qayta tiklash qobiliyatini saqlash va yaxshilash muammosi tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bunday sharoitda xotira jarayonlarini atroflicha tahlil qilish va uning buzilishlarining oldini olish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish muhimdir. Xotira jarayonlari va turlarini o'rganish sohasida jahon miqyosida ko'plab olimlar samarali tadqiqotlar olib borganlar. Masalan, Yurgen Smits (2019) o'zining "Xotira arxitekturasi" nomli asarida xotiraning uch bosqichli modelini (kodlash, saqlash, tiklash) taklif qilib, har bir bosqichning neyroanatomik asoslarini ochib bergan [3]. Brenda Milner (2021) gippokamp va uning epizodik xotirani shakllantirishdagi rolini aniqlash bo'yicha kashfiyotlari bilan xotira neyrob ...