KURS ISHI

KIRISH Global iqtisodiyotda yashirin monopoliya va narx belgilashdagi xavflar tobora murakkablashib borayotgan muammolardan biridir. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining 30% dan ortig'i [1] davlat ishtirokidagi korxonalar hissasiga to'g'ri kelgan bo'lib, bu raqobat muhitining rivojlanishi uchun ma'lum cheklovlar yaratishi mumkin. Xalqaro miqyosda, BMT Savdo va Taraqqiyot Konferensiyasi (UNCTAD) hisobotlariga ko'ra, 2022-yilda global miqyosdagi antitrust qonunbuzarliklar natijasida kompaniyalarga solingan jarimalar hajmi 5 milliard AQSH dollaridan oshib [2], bu yashirin monopoliyalar va kartel kelishuvlarining iqtisodiy oqibatlarini yaqqol ko'rsatib turibdi. Xususan, 2023-yilda "Big Tech" kompaniyalarning bozor ustunligini suiiste'mol qilish holatlari bo'yicha global miqyosda 300 dan ortiq tergov ishlari boshlangan [3], bu esa raqamli iqtisodiyotda ham yashirin monopolistik amaliyotlarning kuchayib borayotganligidan dalolat beradi. Bu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki raqobat muhiti global miqyosda tobora o'zgarib bormoqda, yangi texnologiyalar va raqamli platformalar esa yashirin monopoliya shakllarini aniqlashni murakkablashtirmoqda. An'anaviy monopoliya tushunchalaridan farqli o'laroq, yashirin monopoliya o'zining noaniq mexanizmlari, bozor ishtirokchilari o'rtasidagi norasmiy kelishuvlar va regulyatoriy arbitraj orqali namoyon bo'ladi. Ushbu amaliyotlar iste'molchilar uchun yuqori narxlar, innovatsiyalar sur'atining pasayishi va iqtisodiy samarasizlikka olib keladi. O'zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonida raqobatni himoya qilish va sog'lom bozor muhitini shakllantirish muhim vazifalardan hisoblanadi. Mamlakatda xususiy sektorning ulushini oshirish va investitsion jozibadorlikni yaxshilash maqsadida monopolistik tendensiyalarni samarali aniqlash va ularga qarshi kurashish mexanizmlarini ishlab chiqish zarurati tobora ortib bormoqda. Yashirin monopoliya tufayli yuzaga keladigan narx belgilashdagi xavflarni o'rganish, uning iqtisodiy oqibatlarini baholash va ularni bartaraf etish bo'yicha tavsiyalar berish, ayniqsa hozirgi iqtisodiy transformatsiyalar davrida, katta ahamiyat kasb etadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda bir qator olimlar tomonidan keng tadqiq qilingan. Jahon olimlari orasida, Alfred Marshall (1890) o'zining " ...