KURS ISHI

KIRISH Yer bozori va renta shakllanishi nazariyasini o'rganish mikroiqtisodiyotning muhim yo'nalishlaridan biri bo'lib, iqtisodiy resurslardan samarali foydalanish, yerga egalik qilish munosabatlari va ularning iqtisodiy tizimdagi rolini chuqur tahlil qilishni taqozo etadi. Jahon bozorida qishloq xo'jaligi yerlarining umumiy qiymati 2023-yilda taxminan 23.5 trillion dollarni tashkil etdi [1], bu global iqtisodiyotda yer resurslarining ulkan ahamiyatidan dalolat beradi. O'zbekistonda esa so'nggi besh yilda yerga bo'lgan mulkchilik munosabatlarida jiddiy islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, 2021-yil 1-avgustdan boshlab qishloq xo'jaligiga mo'ljallanmagan yer uchastkalarini xususiylashtirishga ruxsat berilishi natijasida, 2023-yil yakuniga qadar 1.5 mingdan ortiq yer uchastkasi xususiylashtirildi va ularning umumiy qiymati 1.2 trln so'mdan oshdi [2]. Bu ko'rsatkichlar yer bozorining faollashayotganini va uning iqtisodiy aylanmadagi ulushining ortib borayotganini ko'rsatadi. Aholi jon boshiga yer maydoni kamayib borayotganini inobatga olsak (O'zbekistonda aholi jon boshiga qishloq xo'jaligi yeri 0.15 gektarni tashkil etadi [3]), yer resurslaridan oqilona foydalanish va renta mexanizmlarini chuqur tahlil qilish strategik ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb hisoblanadi, chunki yer islohotlari davrida yer bozorining samarali faoliyatini ta'minlash, rentaning shakllanish mexanizmlarini optimallashtirish va bu jarayonlarni shaffoflashtirish muhim ahamiyatga ega. O'zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasida qishloq xo'jaligi va sanoatda yer resurslaridan samaradorlikni oshirish asosiy ustuvor yo'nalishlardan biri sifatida belgilangan. Biroq, yer narxining sub'ektiv baholanishi, differensial renta manbalarining yetarli darajada o'rganilmaganligi, kadastr qiymati va bozor qiymati o'rtasidagi tafovutlar, shuningdek, ipoteka mexanizmlarining rivojlanishidagi to'siqlar kabi bir qator hal etilmagan muammolar mavjud [4]. Bu muammolar yer bozorining to'liq salohiyatini ro'yobga chiqarishga to'sqinlik qilmoqda va tadqiqotlar orqali ularni bartaraf etish yo'llarini izlashni taqozo etadi. Yer bozori va renta shakllanishi nazariyasi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Klassik iqtisodiyot maktabi vakillaridan Devid Rikardo (1817) o'zining "Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish prinsiplari" asarida differensi ...