KURS ISHI

KIRISH Yuksak sporali oʻsimliklar, yaʼni Pteridophyta boʻlimi, yer yuzidagi oʻsimliklar dunyosining muhim qismini tashkil etib, sayyoramizning biologik xilma-xilligi va ekotizimlar barqarorligini taʼminlashda alohida ahamiyat kasb etadi. Global miqyosda bu oʻsimliklar taxminan 13 000 turdan iborat boʻlib, ularning dunyo oʻsimlik qoplami biomassasidagi ulushi 7-10% atrofida baholanadi [1]. Xususan, Pteridophyta turkumiga kiruvchi oʻsimliklar global CO2 almashinuvida muhim rol oʻynaydi, chunki ularning biomassasi yiliga oʻrtacha 1.5 milliard tonna uglerodni bogʻlashi mumkin [2]. Oʻzbekiston florasida ham yuksak sporali oʻsimliklar muhim oʻrin tutib, 100 ga yaqin turi qayd etilgan [3]. Botanika ilmi va amaliyotida ushbu boʻlim vakillarining chuqur oʻrganilishi, ularning resurs salohiyatini baholash va ratsional foydalanish strategiyalarini ishlab chiqish zamonaviy ekologik va iqtisodiy talablar nuqtai nazaridan dolzarbdir. Masalan, Pteridophyta turlarining qishloq xoʻjaligida biostimulyatorlar, dorivor preparatlar va tuproq eroziyasiga qarshi vositalar sifatida qoʻllanilishi boʻyicha olib borilgan tadqiqotlar ularning iqtisodiy qiymatini oshirish imkoniyatlarini koʻrsatmoqda [4]. Bugungi kunda yuksak sporali oʻsimliklarning oʻziga xos biologik va ekologik xususiyatlarini chuqur oʻrganish, ularning genofondini saqlash va barqaror foydalanish mexanizmlarini yaratish butun dunyo boʻylab biologiya, ekologiya va qishloq xoʻjaligi sohasidagi olimlar oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir. Iqlim oʻzgarishi, urbanizatsiya va inson faoliyatining kuchayishi natijasida koʻplab Pteridophyta turlarining tabiiy areallari qisqarmoqda, bu esa ularning populyatsiyalarining xavf ostida qolishiga olib kelmoqda [5]. Oʻzbekistonda ham xuddi shu muammolar dolzarb boʻlib, koʻplab endemik va noyob yuksak sporali oʻsimlik turlari Qizil kitobga kiritilgan [6]. Shuningdek, ularning farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati va landshaft dizaynidagi salohiyatini toʻliq baholash hamda iqtisodiy va ekologik xatarlarni minimallashtirgan holda ulardan foydalanish strategiyalarini ishlab chiqish hamon hal etilmagan ilmiy va amaliy muammo hisoblanadi. Mazkur tadqiqot aynan shu boʻshliqlarni toʻldirishga va Oʻzbekiston sharoitida yuksak sporali oʻsimliklarning resurs qiymatini oshirishga qaratilgan amaliy yechimlarni taklif qilishga intiladi. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro miqyosda an ...