KURS ISHI

KIRISH Zarba-aylanma burg‘ulash texnologiyasi tog‘-kon sanoati, qurilish, geologik qidiruv va neft-gaz sohalarida tog‘ jinslarini parchalashning eng samarali usullaridan biri hisoblanadi. Global burg‘ulash uskunalari bozorining hajmi 2023-yilda 4,5 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo‘lib, 2030-yilga kelib bu ko‘rsatkich yillik o‘rtacha 5,8% o‘sish sur’ati bilan 6,7 milliard AQSH dollariga yetishi kutilmoqda [1]. O‘zbekiston Respublikasida tog‘-kon sanoati yalpi ichki mahsulotning (YaIM) qariyb 11% ini tashkil etadi [2]. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda O‘zbekistonda konchilik sanoati mahsulotlari hajmi 150 trillion so‘mdan oshgan, bunda chuqur burg‘ulash ishlari muhim o‘rin egallaydi [3]. Xususan, "Navoiy kon-metallurgiya kombinati" va "Olmaliq kon-metallurgiya kombinati" kabi yirik korxonalarning ishlab chiqarish hajmlari bevosita burg‘ulash samaradorligiga bog‘liq bo‘lib, so‘nggi yillarda ushbu korxonalarda burg‘ulash hajmlari 10-15% ga oshganligi qayd etilgan [4]. Bu esa zarba-aylanma burg‘ulash qurilmalarining optimallashtirilgan ishlashini ta’minlash va uning samaradorligini oshirish dolzarb vazifa ekanligini ko‘rsatadi. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki tog‘-kon sanoatida resurslarni qazib olish chuqurligi ortib bormoqda va qattiq tog‘ jinslarida ishlash zarurati paydo bo‘lmoqda. An’anaviy burg‘ulash usullari bunday sharoitlarda yetarlicha samarali emas, bu esa operatsion xarajatlarni oshiradi va loyiha muddatlarini uzaytiradi. Zarba-aylanma burg‘ulash texnologiyasi esa qattiq jinslarda yuqori tezlikda va kam energiya sarfi bilan ishlash imkonini beradi. Biroq, ushbu qurilmalarning konstruktiv xususiyatlarini optimallashtirish, ularning ishlash prinsipini chuqurroq tahlil qilish va zamonaviy texnologiyalarni integratsiya qilish orqali burg‘ulash samaradorligini yanada oshirish borasida hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, burg‘ulash dolotalarining yemirilish tezligini kamaytirish, tebranishlarni optimallashtirish va energiyani tejash bo‘yicha yangi yechimlarga ehtiyoj sezilmoqda. Zarba-aylanma burg‘ulash jarayonining nazariy va amaliy jihatlari bo‘yicha dunyo miqyosida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Akademik J. A. Hudson (2000) tog‘ jinslarining mexanik xususiyatlari va ularning burg‘ulash jarayoniga ta’sirini tahlil qilib, zarba energiyasining jinsni parchalashdagi rolini ...