KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda arab tili ta’limiga boʻlgan qiziqish soʻnggi besh yilda 25% ga oshdi [1], arab tili boʻyicha mutaxassislik yoʻnalishlariga kirish ballari esa oʻrtacha 15% ga yuqoriladi [2]. Tilshunoslik sohasida, ayniqsa, arab tili grammatikasining murakkab jihatlarini o‘rganish va uning semantik nozikliklarini tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. "إنّ وأخواتها" (Inna va axavatuha) guruhiga kiruvchi harflar arab tilida jumlalarning ma’nosini ta’kidlash, shart, umid, shubha, istisno kabi turli xil semantik tuslarni berishda asosiy rol o‘ynaydi. Ularning sintaktik vazifasi esa ismi mansubini nasb, xabarini rofa’ qilish orqali jumla qurilishida aniq bir qoidaga bo‘ysunadi. Ushbu harflarning nafaqat grammatik qoidalari, balki ularning nutqda qo‘llanilishi orqali ifodalanadigan chuqur ma’nolarni anglash, arab tilini to‘liq o‘zlashtirish va nutqning ifodaviyligini oshirish uchun zarurdir. Global miqyosda arab tilini oʻrganuvchilar soni har yili oʻrtacha 5-7% ga oʻsib, 2023-yilda 400 milliondan ortiq insonni tashkil etdi [3], bu esa ushbu tilning har bir grammatik elementini chuqur oʻrganish zaruratini yanada kuchaytiradi. Mazkur tadqiqot mavzusi, ya’ni "إنّ وأخواتها" ning vazifasi va semantikasi, hozirgi kunda arab tili ta’limida va ilmiy tadqiqotlarda yetarlicha chuqurlikda o‘rganilmagan bir qator muammolarga e’tibor qaratadi. Ko‘pgina darsliklarda ushbu harflarning faqatgina sintaktik qoidalari berilib, ularning kontekstga bog‘liq semantik o‘zgarishlari, nozik ma’no farqlari va stilistik imkoniyatlari chuqur tahlil qilinmaydi. Jumladan, "كأنّ" (ka’anna) ning taqqoslash ma’nosi va "لعلّ" (la’alla) ning umid yoki ehtimollikni ifodalashdagi farqlari ko‘pincha yuzaki tushuntiriladi. Bu esa o‘rganuvchilarda arab tilida ifoda erkinligini cheklab, grammatik qoidalarni mexanik tarzda qo‘llashga olib keladi. Ayniqsa, O‘zbekiston ta’lim tizimida arab tili grammatikasini o‘qitishda nazariy bilimlarga urg‘u berilib, amaliy qo‘llanishdagi semantik rang-baranglikni ochib berishga kam e’tibor qaratilishi kuzatilmoqda. Ushbu kurs ishi mazkur bo‘shliqlarni to‘ldirishga, ushbu harflarning nafaqat sintaktik, balki semantik jihatdan ham kompleks tahlilini taqdim etishga qaratilgan. "إنّ وأخواتها" mavzusi bo‘yicha jahon tilshunosligida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, Ibrahim S. Al-Saad (2012) o‘z tadqiqotida "إنّ" va "أنّ" ning Qur’on oyatlarida qo‘llanilish ...