KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Yo'l harakati xavfsizligi xizmati ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum etilgan shaxslar tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklar soni 12 500 dan oshgan, bu 2022-yilga nisbatan 18% o'sishni ko'rsatadi [1]. Ushbu toifadagi qonunbuzarliklar natijasida sodir bo'lgan yo'l-transport hodisalarida 120 dan ortiq inson hayotdan ko'z yumgan va 450 dan ortiq kishi turli darajadagi tan jarohatlarini olgan [2]. Xalqaro miqyosda ham ushbu muammo dolzarbligini saqlab qolmoqda; masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida bunday qonunbuzarliklar umumiy yo'l-transport hodisalarining taxminan 10-15% ini tashkil etadi, AQShda esa har yili 300 000 dan ortiq shaxs haydovchilik guvohnomasidan mahrum etilgan holda transport vositasini boshqargani uchun javobgarlikka tortiladi [3]. Bu raqamlar mazkur jinoyatning ijtimoiy xavfliligi yuqori ekanligini, fuqarolarning hayoti va sog'lig'iga jiddiy tahdid solayotganini hamda iqtisodiyotga katta zarar yetkazayotganini ko'rsatadi. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki jinoyatchilikning bu turi nafaqat bevosita yo'l harakati xavfsizligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, balki jamiyatda huquqiy tartib-intizomni buzadi va qonunlarga hurmatsizlikni keltirib chiqaradi. Transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum etilgan shaxsning ushbu huquqni buzishi retssidivizmning bir ko'rinishi bo'lib, jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxslarning tarbiya va tuzalish jarayonlarining samarasizligidan dalolat berishi mumkin [5]. Qonunchilikdagi ayrim bo'shliqlar, jazo choralarining yetarli darajada ta'sirchan emasligi, profilaktika ishlarining sustligi va huquqiy ongning pastligi ushbu turdagi jinoyatlarning ko'payishiga zamin yaratmoqda. Jumladan, O'zbekistonda bu sohadagi muammolarni har tomonlama tahlil qilish, xalqaro tajribalarni o'rganish va ularni milliy sharoitga moslashtirish, jinoiy javobgarlikning samaradorligini oshirish bo'yicha kompleks yondashuvlarni ishlab chiqish zarurati mavjud bo'lib, bu kurs ishi aynan shu ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan. Mavzuning o'rganilganlik darajasiga kelsak, xalqaro miqyosda bu muammoga bir qator taniqli olimlar e'tibor qaratgan. Misol uchun, J. Smith (2015) o'z tadqiqotlarida transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum etilgan shaxslar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlarning sotsial-psixologik sababl ...