KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda aholining nevrologik kasalliklar bilan bog'liq shikoyatlari soni 2022-yilda 15% ga oshib, 1.2 milliondan ortiq kishini tashkil etdi [1]. Jumladan, xotira buzilishlari bilan bog'liq murojaatlar umumiy nevrologik kasalliklar ichida 25% ni tashkil etib, ayniqsa keksa yoshdagilar va stressga duchor bo'lgan shaxslar orasida dolzarb muammoga aylanmoqda [2]. Global miqyosda esa, Altsgeymer kasalligi bilan yashovchilar soni 2023-yilda 55 milliondan oshib, 2050-yilga borib bu ko'rsatkich 139 millionga yetishi prognoz qilinmoqda [3]. Bu holat xotira mexanizmlarini chuqur tushunish va uning buzilishlariga qarshi samarali choralar ishlab chiqishning naqadar muhim ekanligini ko'rsatadi. Neyrofiziologik va biokimyoviy nazariyalarning tahlili xotira shakllanishi, saqlanishi va qayta tiklanishining murakkab mexanizmlarini ochib berishda asosiy yo'nalishlardan biri bo'lib, uning klinik va amaliy tatbiqlari tibbiyot, psixologiya va ta'lim sohalarida inson hayoti sifatini oshirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Xotiraning neyrofiziologik va biokimyoviy asoslarini o'rganish bugungi kunda ham faol tadqiqotlar markazida qolmoqda, chunki uning to'liq mexanizmlari hali to'liq oydinlashmagan. Ayniqsa, stress, yoshga bog'liq degenerativ o'zgarishlar va turli nevrologik kasalliklar natijasida yuzaga keladigan xotira buzilishlarining oldini olish va davolashda ilmiy yondashuvlar yetarli darajada rivojlanmagan. Mavjud nazariyalar xotiraning murakkabligini faqat ayrim jihatlardan tushuntirib, uning dinamik, ko'p bosqichli jarayon ekanligini to'liq qamrab ololmaydi. Ushbu bo'shliqlar, xususan, sinaptik plastisitning molekulyar mexanizmlari, xotira izlarining konsolidatsiyasi va qayta konsolidatsiyasi jarayonlarida neyrotransmitterlar hamda oqsil sintezining roli borasidagi chuqur tushuncha zaruriyatini keltirib chiqarmoqda. Bu mavzu bo'yicha olib borilayotgan tadqiqotlar nafaqat fundamental bilimlar bazasini boyitadi, balki Altsgeymer, Parkinson kabi neyrodegenerativ kasalliklarga qarshi yangi diagnostika va terapiya usullarini ishlab chiqish uchun ham poydevor yaratadi. Xotiraning neyrofiziologik va biokimyoviy asoslari dunyo miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Xususan, Erik Kandel 1970-yillarda erta va kech muddatli xotira shakllanishining molekulyar mexanizmlarini Aplysia dengiz shillig'ida tadqiq qilib, sinaptik kuchayishda gen ekspressiy ...