KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida qishloq xo'jaligi yalpi ichki mahsulotning (YIM) sezilarli qismini tashkil etib, 2023-yilda bu ko'rsatkich 24,6% ga yetdi, ushbu sohada band bo'lgan aholi ulushi esa 27,2% ni tashkil etadi [1]. Jahon oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) ma'lumotlariga ko'ra, 2022-yilda global agrar mahsulotlar bozori hajmi 6,5 trillion dollarni tashkil etgan bo'lsa, bu ko'rsatkich 2030-yilga borib 9 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu raqamlar agrar sektordagi iqtisodiy munosabatlarning, xususan, yerga egalik, undan foydalanish va tasarruf etish tizimining mamlakat iqtisodiyoti barqarorligidagi o'rni beqiyos ekanligini ko'rsatadi. Yer resurslarining cheklanganligi va ulardan samarali foydalanish zarurati, global oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash hamda iqlim o'zgarishlari sharoitida barqaror qishloq xo'jaligini rivojlantirish masalalari agrar munosabatlar va yer rentasi nazariyasini yanada chuqur o'rganishni taqozo etadi. Hozirgi kunda agrar munosabatlar sohasida bir qator hal etilmagan muammolar mavjud bo'lib, ular nazariy va amaliy tadqiqotlarning dolzarbligini oshiradi. Xususan, yer resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish, yerga egalik shakllarini optimallashtirish, qishloq xo'jaligi mahsulotlari narxlarining beqarorligi sharoitida fermerlar daromadlarini barqarorlashtirish mexanizmlarini takomillashtirish kabi masalalar alohida ahamiyatga ega. Ayniqsa, O'zbekistonda yerga bo'lgan huquqlarning mustahkamlanishi, yer islohotlarining chuqurlashuvi va yer bozorini shakllantirish jarayonlari yer rentasi nazariyasini yangi sharoitlarga moslashtirishni talab qiladi. Ushbu muammolar yechimi nafaqat iqtisodiy o'sishni ta'minlash, balki qishloq aholisi turmush farovonligini oshirish va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash uchun ham fundamental ahamiyat kasb etadi [3]. Agrar munosabatlar va yer rentasi nazariyasi jahon iqtisodiy fikri tarixida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Devid Rikardo (1817) o'zining "Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish tamoyillari" asarida differensial renta nazariyasini ishlab chiqib, yer rentasining unumdorligi har xil bo'lgan yer uchastkalaridan kelib chiqishini asoslab berdi [4]. Karl Marks (1867) o'z navbatida "Kapital" asarida absolyut renta kontseptsiyasini kiritib, yerga xususiy mulkchilik sharoitida har qanday yerdan olinadigan minimal renta turini tushuntirdi [5 ...